ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „მამასახლისი და სხვები საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ“

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „მამასახლისი და სხვები საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ“

 

სარჩევი

მეორე სექცია

 

შესავალი

 

ფაქტები

I.    საჩივრის შეტანამდე განვითარებული მოვლენები . 10

II.   მოვლენების განვითარება პირველ მომჩივანთან, ბ-ნ ლ. მამასახლისთან დაკავშირებით    15

A.    აფეთქება და მასთან დაკავშირებული დაპატიმრება, მომჩივნის ვერსიის მიხედვით     15

B.    მომჩივნის გამამტყუნებელი გადაწყვეტილება . 17

C.    შემდგომი მოვლენები . 21

D.    პირველი მომჩივნის განთავისუფლება . 25

E.    შემდგომი სამედიცინო შემოწმება . 25

F.    საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ პირველი მომჩივნის პატიმრობის ფაქტის გამოძიება . 27

III. მეორე მომჩივანთან, ქ-ნ დ. მამასახლისთან დაკავშირებული მოვლენები   30

IV. მესამე მომჩივანთან, ბ-ნ გ. ნანავასთან დაკავშირებული მოვლენები . 30

V.   ურთიერთობა მოპასუხე მთავრობებსა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს შორის . 33

A.    ურთიერთობა რუსეთის ფედერაციასა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს შორის . 33

1.    მომჩივნებისა და საქართველოს მთავრობის წარდგინებები . 33

(a)   სამხედრო ასპექტები . 33

(i)    საყოველთაო სამხედრო ჩარევა . 38

(ii)   გუდაუთის სამხედრო ბაზა . 39

(iii) ოფიციალური განცხადებები მსოფლიოს მასშტაბით რუსეთის მოქალაქეების მხარდასაჭერად ... 43

(iv) დამატებითი ინფორმაცია საერთაშორისო წყაროებიდან . 45

(v)   საქართველოსა და რუსეთს შორის 2008 წლის აგვისტოს სამხედრო კონფლიქტის შემდგომი მოვლენები . 50

(b)   პოლიტიკური კავშირები და ეკონომიკური მხარდაჭერა . 52

2.    რუსეთის მთავრობის წარდგინებები . 66

(a)   სამხედრო ასპექტები . 66

(b)   პოლიტიკური კავშირები და ეკონომიკური მხარდაჭერა . 74

B.    ურთიერთობა საქართველოსა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებას შორის   77

1.    მომჩივნების წარდგინებები . 77

2.    საქართველოს მთავრობის წარდგინებები . 77

(a)   ზომები, რომელთა მიზანი იყო კონფლიქტის მოგვარება და ადამიანის უფლებების დაცვა აფხაზეთში . 77

(b)   საქართველოს მიერ მიღებული ინდივიდუალური ზომები პირველი და მესამე მომჩივნების კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად     83

(i)    პირველ მომჩივანთან მიმართებით ... 83

(ii)   მესამე მომჩივანთან მიმართებით ... 86

3.    რუსეთის მთავრობის წარდგინებები . 88

შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო 

საერთაშორისო ორგანიზაციების დოკუმენტები . 89

ევროპის საბჭო .. 89

1.    ადამიანის უფლებათა კომისრის, ბ-ნი ალვარო ხილ-რობლესის ანგარიში საქართველოში ვიზიტის შესახებ, 2000 წლის 13 ივლისი (CommDH(2000)3) 89

2.    წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან დასჯის აღკვეთის ევროპული კომიტეტის („CPT“) მესამე ზოგადი ანგარიში [CPT/Inf (93) 12] 90

3.    ანგარიში [CPT/Inf (2009) 38] აფხაზეთის რეგიონში (საქართველო) ვიზიტის შესახებ, რომელიც გამართა CPT-მ 2009 წლის 27 აპრილიდან 4 მაისამდე პერიოდში. 91

სამართალი 

I.    წინასწარი მოსმენები . 97

A.    ფაქტების შეფასება სასამართლოს მიერ .. 97

B.    საქმის მსვლელობა დროის ჭრილში . 98

C.    მესამე მომჩივნის ნაცვლად საჩივრის შეტანის უფლება . 98

II.   საჩივრების გაერთიანება . 99

III. მისაღებობის საკითხები . 99

A.    დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა და ექვსთვიანი ვადის დაცვა   101

1.    მხარეთა პოზიციები . 101

(a)   რუსეთის ფედერაციის წარდგინებები . 101

(b)   საქართველოს წარდგინებები . 103

(c)   მომჩივნების წარდგინებები . 103

2.    სასამართლოს მიერ შეფასება . 105

(a)   სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი . 105

(b)   ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმის მიმართ     110

(i)    შიდასამართლებრივი დაცვის საშუალებების სრულად გამოყენება   110

(ii)   ექვსთვიანი ვადის დაცვა . 112

B.    მომჩივნების „დაზარალებულის“ სტატუსის არარსებობა მე-8 მუხლის მიხედვით შეტანილ საჩივართან დაკავშირებით ... 115

1.    მხარეთა პოზიციები . 115

(a)   რუსეთის ფედერაციის წარდგინებები . 115

(b)   მომჩივნების წარდგინებები . 115

(c)   საქართველოს წარდგინებები . 116

2.    სასამართლოს შეფასება . 116

C.    პირველი და მესამე მომჩივნების დარჩენილი საჩივრების დაუსაბუთებლობა მე-3, მე-5 § 1, მე-5 § 3, მე-5 § 4, მე-6 § 1, მე-6 § 3 (c) და მე-13 მუხლების შესაბამისად ... 117

1.    მხარეთა პოზიციები . 117

2.    სასამართლოს შეფასება . 117

D.    საჩივრების ratione temporis (განსჯადობა დროის მიხედვით) და ratione materiae (საგნობრივი შედავება) შეუთავსებლობა კონვენციის დებულებებთან . 117

1.    მხარეთა პოზიციები . 117

2.    სასამართლოს შეფასება . 118

E.    იურისდიქცია (ratione personae (განსჯადობა სუბიექტის მიხედვით) და ratione loci (განსჯადობა ადგილის მიხედვით)) 118

1.    მხარეთა პოზიციები . 118

(a)   მომჩივნები . 118

(i)    საქართველოს იურისდიქცია . 118

(ii)   რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია . 119

(b)   საქართველოს მთავრობა . 122

(i)    საქართველოს იურისდიქცია . 122

(ii)   რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია . 123

(c)   რუსეთის მთავრობა . 123

(i)    საქართველოს რესპუბლიკის იურისდიქცია . 123

(ii)   რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია . 123

2.    სასამართლოს შეფასება . 125

(a)   კონვენციის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქციის ცნებასთან დაკავშირებული ზოგადი პრინციპები . 125

(b)   ამ პრინციპების გამოყენება საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ     127

(i)    საქართველოს იურისდიქცია . 128

(ii)   რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია . 129

(α)  სამხედრო ჩარევა . 130

(β)  პოლიტიკური, ეკონომიკური და ფინანსური დახმარება

(γ) დასკვნა

IV. კონვენციის მე-3 მუხლის სავარაუდო დარღვევა . 139

A.    მისაღებობა . 139

B.    არსებითი მხარე . 139

1.    მხარეთა წარდგინებები . 139

(a)   საქართველოს მთავრობა . 139

(b)   რუსეთის მთავრობა . 140

(c)   მომჩივნები . 142

(i)    საქართველოს პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით ... 142

(ii)   რუსეთის პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით ... 143

2.    სასამართლოს შეფასება . 143

(a)   ზოგადი პრინციპები . 143

(b)   ამ პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმის მიმართ ... 149

(i)    პირველ მომჩივანთან დაკავშირებით ... 149

(α)  პატიმრობის დროს სათანადო სამედიცინო მკურნალობის არარსებობა   149

(β)  პატიმრობის არასათანადო პირობები . 153

​ (γ) Ill-არასათანადო მოპყრობა დაკითხვის დროს

(i) მესამე მომჩივანთან დაკავშირებით ... 158

3.    მოპასუხე სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა . 159

(a)   საქართველოსთან დაკავშირებით ... 159

დასკვნა . 165

(b)   რუსეთის ფედერაციასთან დაკავშირებით ... 166

V.   კონვენციის მე-5 მუხლის 1-ლი პუნქტის სავარაუდო დარღვევა . 166

A.    მისაღებობა . 167

B.    არსებითი მხარე . 167

1.    მხარეთა წარდგინებები . 167

(a)   მომჩივნები . 167

(b)   რუსეთის მთავრობა . 167

(c)   საქართველოს მთავრობა . 167

2.    სასამართლოს შეფასება . 168

3.    მოპასუხე სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა . 172

VI. კონვენციის მე-5 მუხლის §§ 3 და 4 სავარაუდო დარღვევა . 172

VII.      კონვენციის მე-6 მუხლის §§ 1 და 3 სავარაუდო დარღვევა . 173

A.    მხარეთა წარდგინებები . 173

B.    სასამართლოს შეფასება . 174

C.    მოპასუხე სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა . 175

VIII.     კონვენციის სხვა სავარაუდო დარღვევები . 176

IX. კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება . 176

A.    ზიანი . 177

B.    ხარჯები და დანახარჯები . 178

C.    საურავი . 181

ამ მოტივით, სასამართლო ერთსულოვნად

 

 

საქმეზე „მამასახლისი და სხვები საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ“,

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (მეორე სექცია) პალატამ, შემდეგი შემადგენლობით:

          არნფინ ბარდსენი, თავმჯდომარე,
          იოვან ლიევსკი,
          ეგიდიუს კურისი,
          პაულინ კოსკელო,
          ლადო ჭანტურია,
          ლორენ შემბრი ორლანდი,
          დიანა სარჩუ, მოსამართლეები,
და ჰასან ბაკირჩი, სექციის განმწესრიგებელი,

გაითვალისწინა რა:

საჩივარი N29999/04 საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ, რომელიც შეტანილია სასამართლოში ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის (შემდგომში „კონვენცია“) 34-ე მუხლის საფუძველზე, საქართველოს ორი მოქალაქის, ბ-ნი ლევან მამასახლისის (შემდგომში „პირველი მომჩივანი“) და ქ-ნი დინარა მამასახლისის (შემდგომში „მეორე მომჩივანი“) მიერ, 2004 წლის 3 აგვისტოს;

საჩივარი N41424/04 საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ, რომელიც შეტანილია სასამართლოში ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის (შემდგომში „კონვენცია“) 34-ე მუხლის საფუძველზე, ბ-ნი გრიგოლ ნანავას (შემდგომში „მესამე მომჩივანი“) მიერ, 2004 წლის 19 ნოემბერს;

გადაწყვეტილება საქართველოსა და რუსეთის მთავრობებისთვის (შემდგომში „მოპასუხე მთავრობები“) ორი საჩივრის შესახებ შეტყობინების თაობაზე;

სასამართლოს მეორე სექციის პალატის 2006 წლის 29 აგვისტოს განჩინება, რომლის საფუძველზეც, სასამართლო რეგლამენტის 39-ე წესით გათვალისწინებული დროებითი ღონისძიების სახით, ორივე მოპასუხე მთავრობას მიეცა მითითება ყველა ხელმისაწვდომი საშუალების დაუყოვნებლივ გამოყენებასთან დაკავშირებით, იმ დროისთვის ციხეში მყოფი პირველი მომჩივნისთვის ადეკვატური სამედიცინო მკურნალობის უზრუნველყოფის მიზნით;

მესამე სექციის თავმჯდომარის 2012 წლის 13 მარტის განჩინება სასამართლო რეგლამენტის 39-ე წესით გათვალისწინებული, 2006 წლის 29 აგვისტოს განჩინებით მიღებული დროებითი ღონისძიების გაბათილების შესახებ, საქმესთან დაკავშირებული უახლესი მოვლენების ჭრილში;

მოპასუხე მთავრობებისა და მომჩივნების მიერ წარმოდგენილი გაერთიანებული მოსაზრებები;

მოპასუხე მთავრობებისა და მომჩივნების მიერ საპასუხოდ წარმოდგენილი მოსაზრებები;

ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა ყოფილი კომისრის (შემდგომში „კომისარი“) 2007 წლის 16 აგვისტოს კომენტარები, რომელსაც მეორე სექციის თავმჯდომარემ შესთავაზა ჩარევა საჩივრის N29999/04 კონტექსტში;

2023 წლის 7 თებერვლის დახურული თათბირის შემდეგ,

გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც იმავე დღეს იქნა მიღებული:

 

შესავალი

1. საჩივარი N29999/04 ორივე მოპასუხე მთავრობას, შესაბამისად, საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციის მთავრობებს, ეცნობა 2006 წლის 29 აგვისტოს.

2. ორივე მოპასუხე მთავრობას გაეგზავნა შეტყობინება საჩივრის N41424/04 შესახებ 2006 წლის 27 ნოემბერს.

3. საჩივრები ეხება პირველი და მესამე მომჩივნების შემდეგ პრეტენზიებს: (კონვენციის მე-3 მუხლის შესაბამისად) აფხაზეთში დაკითხვის დროს მათ მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობა, დაპატიმრების შემდეგ სავარაუდო არასათანადო პირობები და ის ფაქტი, რომ პატიმრობის დროს მათთვის შესაბამისი სამედიცინო მკურნალობა არ ჩაუტარებიათ; (მე-5 მუხლის §§1, 3 და 4) სავარაუდოდ უკანონო პატიმრობა; (მე-6 მუხლი §§1 და 3(c)) დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს მიერ საქმის სამართლიანი განხილვის და შერჩეული სამართლებრივი დახმარებით სარგებლობის უფლების დარღვევა; და (კონვენციის მე-7 ოქმის მე-2 მუხლის მიხედვით) თავიანთი განაჩენების ზემდგომ სასამართლოში გასაჩივრების შესაძლებლობის არარსებობა. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ტერმინი „აფხაზეთი” ნიშნავს საქართველოს იმ რეგიონს, რომელიც ამჟამად არ ექვემდებარება საქართველოს მთავრობის დე ფაქტო კონტროლს.

4. სამივე მომჩივანი, რომლებსაც გაეწიათ სამართლებრივი დახმარება, ჩიოდა, ასევე, რომ დაირღვა მე-8 მუხლით გათვალისწინებული პირადი და ოჯახური ცხოვრების დაცულობის უფლება, რაც გამოწვეული იყო პირველი და მეორე მომჩივნების ერთმანეთთან შეხვედრის, ან მესამე მომჩივნის თავის ცოლთან შეხვედრის შეუძლებლობით; ისინი ასევე ჩიოდნენ, რომ ამ პრეტენზიებთან მიმართებით მათ არ ჰქონდათ სამართლებრივი დაცვის არანაირი ქმედითი საშუალების გამოყენების უფლება (მე-13 მუხლის შესაბამისად).

5. მოსაზრებების გაცვლის შემდეგ, 2008 წელს საქართველოს მთავრობამ მთლიანად უკან გაიხმო თავისი მოსაზრებები.

6. 2016 წლის 15 სექტემბერს მხარეებს შესთავაზეს წარმოედგინათ თავიანთი შეჯერებული პოზიცია საჩივრის მისაღებობასა და არსებით მხარესთან დაკავშირებით იმ კითხვების ჭრილში, რომლებიც მათ დაუსვეს 2006 ან 2007 წელს, საქმის შესაძლო ფაქტობრივი და სამართლებრივი მოვლენების გათვალისწინებით.

7. პირველი მომჩივანი, ბ-ნი ლევან მამასახლისი, საქართველოს მოქალაქეა, რომელიც დაიბადა 1980 წელს საქართველოში, გაგრაში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში (შემდგომში „აფხაზეთი“).

8. მეორე მომჩივანი, ქ-ნი დინარა მამასახლისი იყო საქართველოს მოქალაქე, დაბადებული 1938 წელს საქართველოში, ხობის რაიონში. ის იყო პირველი მომჩივნის ბებია; ის გარდაიცვალა 2011 წლის ნოემბერში. 2012 წლის 19 ივლისს პირველმა მომჩივანმა გამოთქვა სურვილი, მისი უახლოესი გარდაცვლილი ნათესავის, ასევე საკუთარი სახელით გაეგრძელებინა საჩივრის განხილვა. მას არ წარმოუდგენია მემკვიდრეობის დამადასტურებელი ცნობა.

9. მესამე მომჩივანი, ბ-ნი გრიგოლ ნანავა იყო საქართველოს მოქალაქე, რომელიც დაიბადა 1922 წელს. ის გარდაიცვალა 2006 წლის 6 დეკემბერს. 2007 წლის 3 ივლისს მეორე სექციის პალატამ გადაწყვიტა მომჩივნის მეუღლის, ქ-ნი გოგონა თოდუასთვის ნება დაერთო შეეტანა საჩივარი მისი გარდაცვლილი ქმრის ნაცვლად.

10. 2022 წლის 5 აპრილის წერილით, მესამე მომჩივნის წარმომადგენელმა სასამართლოს აცნობა, რომ ქ-ნი გოგონა თოდუა გარდაიცვალა 2021 წლის 1 აგვისტოს და გადასცა მისი შვილიშვილის, ბ-ნი საბა თორდიას (დაბადებით საბა ნანავა) თხოვნა საქმის განხილვის გაგრძელებასთან დაკავშირებით. წარმომადგენელმა წარმოადგინა ქ-ნი გოგონა თოდუას გარდაცვალების ცნობა, მემკვიდრეობის დამადასტურებელი მოწმობა, რომელშიც მითითებული იყო, რომ ბ-ნი საბა თორდია იყო მისი ერთადერთი მემკვიდრე (ბ-ნი საბა თორდიას მამის, გოჩა ნანავას გარდაცვალების შემდეგ), ასევე ქ-ნი გოგონა თოდუას ანდერძი, რომელშიც გამოთქმული იყო სურვილი საქმის განხილვის გაგრძელებასთან დაკავშირებით.

11. სასამართლოს წინაშე მომჩივნებს წარმოადგენდნენ ადვოკატები: ბ-ნი პ. ბერია, ქ-ნი ნ. კაციტაძე, ბ-ნი ვ. ვახტანგაძე და ბ-ნი გ. მირცხულავა, რომლებიც საადვოკატო საქმიანობას ეწევიან თბილისში; მოგვიანებით, მათთან ერთად მომჩივნებს წარმოადგენდნენ ადვოკატები: ბ-ნი ჯარლათ კლიფორდი, ბ-ნი ფილიპ ლიჩი, ქ-ნი ჯოან სოიერი და ბ-ნი ჯეფ გავრონი, რომლებიც საადვოკატო საქმიანობას ეწევიან „ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპულ ცენტრში“ (შემდგომში EHRAC).

12. საქართველოს მთავრობას ეტაპობრივად წარმოადგენდნენ შემდეგი წარმომადგენლები იუსტიციის სამინისტროდან: ქ-ნი ე. გურეშიძე, ქ-ნი ი. ბართაია, ბ-ნი დ. თომაძე, ბ-ნი ლ. მესხორაძე და ბ-ნი ბ. ძამაშვილი.

13. რუსეთის მთავრობას ეტაპობრივად წარმოადგენდნენ შემდეგი წარმომადგენლები: ბ-ნი პ. ლაპტევი, ქ-ნი ვ. მილინჩუკი, ბ-ნი გ. მატიუშკინი და ბ-ნი მ. გალპერინი, რუსეთის ფედერაციის წარმომადგენლები ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში.

14. 2022 წლის 16 მარტს ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტმა, ევროპის საბჭოს წესდების მე-8 მუხლით დაწყებული პროცედურის კონტექსტში, მიიღო რეზოლუცია CM/Res(2022)2, რომლითაც რუსეთის ფედერაციას შეუჩერდა ევროპის საბჭოს წევრობა 2022 წლის 16 მარტიდან.

15. 2022 წლის 22 მარტს სასამართლომ, პლენარულ სხდომაზე, სასამართლო რეგლამენტის მე-20 §1 წესის შესაბამისად, დაამტკიცა „ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს რეზოლუცია რუსეთის ფედერაციის დენონსაციის შედეგების შესახებ, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 58-ე მუხლის ჭრილში“. მასში ნათქვამი იყო, რომ რუსეთის ფედერაციის, როგორც მაღალი ხელშემკვრელი მხარის მიმართ, 2022 წლის 16 სექტემბრიდან განხორციელდებოდა დენონსაცია.

16. 2022 წლის 5 სექტემბერს სასამართლოს პლენარულმა სხდომამ მიიღო ოფიციალური შეტყობინება იმის შესახებ, რომ 2022 წლის 16 სექტემბრიდან აღარ იარსებებდა თანამდებობა, რომელიც ეკავა მოსამართლეს რუსეთის ფედერაციიდან. შედეგად, აღარ არსებობდა საგანგებო მოსამართლეთა მოქმედი სია, რომლებიც უფლებამოსილნი იყვნენ მონაწილეობა მიეღოთ იმ საქმეების განხილვაში, სადაც რუსეთის ფედერაცია იყო მოპასუხე სახელმწიფო.

17. 2022 წლის 8 ნოემბრის წერილით რუსეთის მთავრობას ეცნობა, სხვა ინფორმაციასთან ერთად, რომ სასამართლო აპირებდა ერთ-ერთი მოქმედი მოსამართლის საგანგებო მოსამართლედ დანიშვნას იმ სახელმწიფოს წინააღმდეგ საჩივრების განსახილველად, რომლის მიმართაც სასამართლოს გააჩნდა კომპეტენცია (ანალოგის წესით გამოყენებულია სასამართლო რეგლამენტის 29-ე წესის მე-2 პუნქტი). რუსეთის მთავრობისგან ელოდნენ ამის შესახებ კომენტარის გაკეთებას 2022 წლის 22 ნოემბრისთვის, მაგრამ მას არანაირი კომენტარი არ გაუკეთებია.

18. შესაბამისად, წინამდებარე საქმის განსახილველად, პალატის თავმჯდომარემ გადაწყვიტა დროებითი მოსამართლის დანიშვნა შემადგენლობის წევრებიდან, ანალოგის წესით სასამართლოს რეგლამენტის 29-ე § 2(b) წესის გამოყენების საფუძველზე.

 

ფაქტები

19. საქმეზე მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ფაქტები შეიძლება შეჯამდეს შემდეგი სახით:

I.  საჩივრის შეტანამდე განვითარებული მოვლენები

20. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, რომელიც შეიქმნა 1918 წელს დამოუკიდებელი სახელმწიფოს სახით, გარდაიქმნა საქართველოს საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკად (შემდგომში „საქართველოს სსრ“) 1921 წლის თებერვალში რუსეთის საბჭოთა არმიის მიერ საქართველოს ტერიტორიის სამხედრო ოკუპაციის შედეგად. 1936 წელს საქართველოს სსრ გახდა სსრკ-ის ნაწილი და მისი ტერიტორიის ერთ-ერთი შემადგენელი ერთეული. ამავდროულად, 1931 წელს აფხაზეთი განისაზღვრა საქართველოს სსრ-ის შემადგენლობაში შემავალ ავტონომიურ რესპუბლიკად.

21. სსრკ-ის 1989 წლის აღწერის მონაცემების მიხედვით, აფხაზეთის მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 525 100 ადამიანს. მათგან 45,7% იყო ქართველი, 17,8% აფხაზი, 14,6% სომეხი, 14,2% რუსი, 2,8% ბერძენი, 2,2% უკრაინელი და 0,1% ბელარუსი, ებრაელი და ა.შ.

22. 1991 წლის 9 აპრილს საქართველო გამოეყო სსრკ-ს და გამოაცხადა დამოუკიდებლობა იმ ტერიტორიული საზღვრების ფარგლებში, რომლებშიც ის იმყოფებოდა ყოფილი საქართველოს სსრ-ის დროს.

23. 1991 წლის 8 დეკემბერს ხელი მოეწერა მინსკის შეთანხმებას, რომლითაც გამოცხადდა საბჭოთა კავშირის არსებობის დასასრული და შეიქმნა დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა (შემდგომში „დსთ“). საქართველო „დსთ“-ში შევიდა1993 წლის დეკემბერში.

24. 1992 წლის 6 ივლისს საქართველო გახდა გაეროს წევრი სახელმწიფო მისი საერთაშორისოდ აღიარებული სუვერენული ტერიტორიით, რომელშიც აფხაზეთიც შედიოდა.

25. აფხაზეთი მოიცავს 3,300 კვადრატულ მილს (დაახლოებით 8,500 კვადრატულ კილომეტრს) საქართველოს ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე, რომელიც ჩრდილოეთით ესაზღვრება რუსეთის ფედერაციას, ხოლო სამხრეთით ესაზღვრება სამეგრელო-ზემო სვანეთის რეგიონს (საქართველოს ფარგლებში). აფხაზეთის ტერიტორიის დაახლოებით სამი მეოთხედი მთიანია.

26. 1992 წლისთვის ეთნიკური დაძაბულობა აფხაზეთსა და დანარჩენ საქართველოს შორის თანდათან მძაფრდებოდა. აფხაზეთი საქართველოს გამოეყო და დამოუკიდებლობა გამოაცხადა 1992 წლის 23 ივლისს.

27. 1992 წლის 14 აგვისტოს საქართველოს სახელმწიფო სამხედრო ძალები შევიდნენ აფხაზეთის ტერიტორიაზე. საქართველოს შეიარაღებული ძალები აფხაზეთის დედაქალაქ სოხუმისკენ მიიწევდნენ, სადაც ისინი თავს ესხმოდნენ აფხაზეთის სამთავრობო შენობებს. ამის შემდეგ დაიწყო ძალისმიერი კონფლიქტი აფხაზეთისა და საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების ძალებს შორის. აფხაზები იბრძოდნენ საქართველოსგან დამოუკიდებლობისთვის; საქართველოს მთავრობა კი ცდილობდა მის ტერიტორიაზე კონტროლის შენარჩუნებას. მიმდინარეობდა ინტენსიური სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო შეტევები. ორივე მხარეს რამდენიმე ათასი ადამიანი დაიღუპა და უფრო მეტი დაიჭრა; ასობით ათასი ადამიანი გახდა იძულებით გადაადგილებული პირი. აფხაზეთის ძალებს ეხმარებოდნენ მებრძოლები რუსეთის ფედერაციის ჩრდილოეთ კავკასიის რეგიონიდან.

28. 1993 წლის 24 აგვისტოს (858-ე რეზოლუციით) გაეროს უშიშროების საბჭომ შექმნა „გაეროს დამკვირვებელთა მისია საქართველოში“ (შემდგომში UNOMIG). UNOMIG ასევე მოიცავდა „ადამიანის უფლებათა ოფისს აფხაზეთში“ (შემდგომში HROAG), რომელიც შეიქმნა 1996 წლის დეკემბერში, უშიშროების საბჭოს 1077-ე რეზოლუციის საფუძველზე.

29. ბრძოლა არ შეჩერებულა და 1993 წლის სექტემბერში აფხაზეთის ძალებმა, აფხაზეთის ფარგლებს გარეთ შეიარაღებული მხარდაჭერის მეშვეობით, სრული კონტროლი მოიპოვა სადავო ტერიტორიაზე. კონფლიქტის შედეგად დიდი ტერიტორიები თითქმის სრულად განადგურდა და ხალხმა მასიურად დაიწყო იძულებით გადაადგილება. გაეროს გენერალური მდივნის მიერ 1993 წლის ოქტომბერში ჩამოყალიბებული გაეროს ფაქტების დამდგენი მისიის ცნობით, ადამიანის უფლებების სერიოზულ დარღვევებზე პასუხისმგებელნი იყვნენ როგორც საქართველოს სახელმწიფო სამხედრო ძალები, ისე აფხაზეთის სამხედრო ძალები, ასევე უკანონო ფორმირებები და მათთან მოთანამშრომლე მშვიდობიანი მოსახლეობა. მსგავსი დასკვნები გაკეთდა ჰიუმან რაითს ვოჩის 1995 წლის 1 მარტით დათარიღებულ ანგარიშში.

30. მრავალმა საერთაშორისო წყარომ აფხაზეთის ქართული მოსახლეობის მიმართ ძალადობა დაახასიათა, როგორც „ეთნიკური წმენდა“. ასევე, ამ ანგარიშის მიხედვით, აფხაზები განსაკუთრებული ძალადობის სამიზნე იყო საქართველოს სამთავრობო ძალების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე, 1992 წლის აგვისტოდან პირველი ოთხი თვის განმავლობაში.

31. 1994 წლის 14 მაისს ქართველმა და აფხაზმა მხარეებმა, მოსკოვში ხელი მოაწერეს ცეცხლის შეწყვეტისა და ძალების დაშორიშორების შესახებ ხელშეკრულებას (შემდგომში „ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმება“). მხარეები შეთანხმდნენ „დსთ“-ს „კოლექტიური სამშვიდობო ძალების“ (შემდგომში „დსთ-ს კსძ“) განლაგებასთან დაკავშირებით, რომელსაც უნდა გაეკონტროლებინა აღნიშნული შეთანხმების პირობების დაცვა.

32. ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების ფარგლებში შეიქმნა უსაფრთხოების ზონა საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიასა და აფხაზეთს შორის, რომელშიც არ უნდა დაშვებულიყო შეიარაღებული ძალების ან მძიმე სამხედრო აღჭურვილობის განლაგება. უსაფრთხოების ზონის თითოეულ მხარეს დადგინდა ის პერიმეტრი, რომელიც უნდა ყოფილიყო შეიარაღების შეზღუდვის ზონა, სადაც არ იყო დაშვებული მძიმე სამხედრო აღჭურვილობის განლაგება. უსაფრთხოებისა და შეიარაღების შეზღუდვის ზონები გადიოდა მდინარე ენგურის გასწვრივ, რომელიც ემთხვეოდა საქართველო-აფხაზეთის ადმინისტრაციულ საზღვარს. უსაფრთხოებისა და შეიარაღების შეზღუდვის ზონებში უნდა ემუშავა ადგილობრივი სამოქალაქო ხელისუფლების ორგანოებს. „დსთ-ს კსძ“-ის და საერთაშორისო დამკვირვებლების ნებისმიერი გადაადგილება უსაფრთხოების ზონის ფარგლებს გარეთ დასაშვები იყო მხოლოდ მხარეთა შეთანხმებით.

33. ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების ოქმით განისაზღვრა „დსთ-ს კსძ“-ის მანდატი. კერძოდ, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ მანდატის შექმნის მიზანი იყო ცეცხლის შეწყვეტა და კონფლიქტის ზონაში საომარი მოქმედებების განახლების თავიდან აცილება დაპირისპირებული მხარეების შეიარაღებული ჯგუფების ერთმანეთისგან გაცალკევების გზით. თავისი მისიის შესრულებისას, სამშვიდობო ძალებს, უსაფრთხოებისა და შეიარაღების შეზღუდვის ზონებში უნდა ჰქონოდათ გადაადგილებისა და კომუნიკაციის თავისუფლება და საკუთარი მისიის შესასრულებლად საჭირო სხვა საშუალებები.

34. 1994 წლის 22 აგვისტოს გამოცემულ დოკუმენტში, რომლის სახელწოდებაა „დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს გადაწყვეტილება“, დადგინდა, რომ „დსთ-ს კსძ“ შედგებოდა დაახლოებით 1,500-დან 3,000-მდე ადამიანისგან, ძირითადად კონფლიქტის ზონაში უკვე დისლოცირებული რუსი სამხედროებისგან და რომ კონფლიქტის ზონაში (უკვე დისლოცირებული) რუსეთის შეიარაღებული ძალების წარმომადგენელი დაინიშნებოდა „დსთ-ს კსძ“-ის მეთაურად. 1994 წლის ივნისიდან, რუსეთმა, „დსთ-ს კსძ“-ის ბაირაღის ქვეშ განათავსა 3,000-მდე მშვიდობისმყოფელი კონფლიქტის ზონის განაღმვის მიზნით. 1994 წლის 15 ნოემბრიდან მოყოლებული, „დსთ-ს კსძ“-ის მანდატის მოქმედების ვადა 2003 წლამდე გრძელდებოდა დაახლოებით ყოველ ექვს თვეში ერთხელ.

35. დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭომ 1996 წლის 19 იანვარს მიიღო გადაწყვეტილება „კონფლიქტის მოგვარების ზომების შესახებ საქართველოსა და აფხაზეთში,“ (შემდგომში „დსთ-ს 1996 წლის გადაწყვეტილება“), რომლითაც შეთანხმდნენ, რომ „დსთ“-ს წევრ სახელმწიფოს, საქართველოსთან შეთანხმების გარეშე, ეკრძალებოდა სამხედრო დახმარების გაწევა, სამხედრო აღჭურვილობის მიწოდება ან მიყიდვა აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებისთვის და აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებთან ეკონომიკური, სავაჭრო, ფინანსური, სატრანსპორტო ან სხვა ოპერაციების განხორციელება. სახელმწიფოებმა ასევე აიღეს ვალდებულება აღეკვეთათ თავისი მოქალაქეების გაწვევა კონფლიქტის ზონაში საბრძოლველად და არ დაემყარებინათ ოფიციალური ურთიერთობა აფხაზეთის წარმომადგენლებთან ან ოფიციალურ პირებთან. 2008 წლის მარტში რუსეთმა განახორციელა ამ შეთანხმების დენონსაცია იმ არგუმენტით, რომ ეს ხელს უშლიდა სოციალურ-ეკონომიკური პროგრამების განხორციელებაში.

36. ოფიციალური შეთანხმება საქართველოში მდებარე სამხედრო ბაზებიდან რუსული ძალების გაყვანისა და იარაღის გატანის დაწყების შესახებ მიღწეული იქნა ეუთოს სტამბოლის სამიტზე, 1999 წელს.

37. 2003 წლის მარტში რუსეთისა და საქართველოს მაშინდელ პრეზიდენტებს შორის გამართული სამუშაო შეხვედრის შემდეგ, „დსთ“-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭომ, 2003 წლის 19 სექტემბერს მიიღო გადაწყვეტილება „დსთ-ს კსძ“-ის მანდატის გახანგრძლივების შესახებ იქამდე, სანამ რომელიმე დაპირისპირებული მხარე არ მოითხოვდა მის შეწყვეტას. გადაწყვეტილებაში ნათქვამი იყო, რომ, თუ რომელიმე მხარე მოითხოვდა, სამშვიდობო ოპერაცია ავტომატურად შეწყდებოდა და „დსთ-ს კსძ“-ის მეთაური, ქართულ მხარესთან კოორდინაციით, უზრუნველყოფდა ძალების მიერ ტერიტორიის ერთი თვის ვადაში დატოვებას ნებისმიერ სამხედრო აღჭურვილობასა და შეიარაღებასთან ერთად. გადაწყვეტილებაში კიდევ ერთხელ იყო აღნიშნული, რომ აფხაზეთი წარმოადგენდა საქართველოს განუყოფელ ნაწილს და იგი ითვალისწინებდა, რომ გაეროს უშიშროების საბჭო უნდა ყოფილიყო ინფორმირებული ამ გადაწყვეტილების შესახებ.

 

II.   მოვლენების განვითარება პირველ მომჩივანთან, ბ-ნ ლ. მამასახლისთან დაკავშირებით

 

A.   აფეთქება და მასთან დაკავშირებული დაპატიმრება, მომჩივნის ვერსიის მიხედვით

38. 2001 წლის 7 აგვისტოს პირველ მომჩივანს ასაფეთქებელი მოწყობილობა აუფეთქდა ხელში და მოაწყვიტა მარჯვენა ხელი და მარცხენა ხელის სამი თითი, დაუზიანა გულმკერდი, მუცლის არე და ორივე თვალი. მოწყობილობა იყო ხელნაკეთი ყუმბარა, რომლის გამოყენებასაც მომჩივანი აპირებდა თევზის დასახოცად. ამ ინციდენტის დროს ის იმყოფებოდა თავისი დედის ბინაში, ბიჭვინთაში (აფხაზეთი).

39. გაგრის საავადმყოფოში მას ჩაუტარდა მარჯვენა ხელის და მარცხენა ხელის სამი თითის ამპუტაცია.

40. მომჩივნის თქმით, როდესაც ის გონს მოვიდა ოპერაციის შემდეგ, მას ესმოდა აფხაზეთის დე ფაქტო უშიშროების სამსახურის ძალების წარმომადგენლების, მაგრამ ვერ ხედავდა მათ. ისინი განუწყვეტლივ აშინებდნენ მას და მოკვლით ემუქრებოდნენ, თუ არ აღიარებდა, რომ ის აპირებდა გარკვეული სამიზნეების აფეთქებას ქალაქში. მომჩივანი ყოველთვის უარყოფდა, რომ მას ასეთი განზრახვა ჰქონდა. თავისი დედის დახმარებით იგი მოინახულა ქართველმა ადვოკატმა, რომელიც მას დახმარებას დაჰპირდა, თუმცა, შემდეგ იგი აღარ გამოჩენილა. მომჩივანს დედამისმა უთხრა, რომ ადვოკატი დააშინეს აფხაზეთის უშიშროების სამსახურის ძალებმა, რის შედეგადაც მან შეწყვიტა მომჩივნის წარმომადგენლობა. უსაფრთხოების ძალების წარმომადგენლები ყოველდღე ნახულობდნენ მომჩივანს საავადმყოფოში და ემუქრებოდნენ სიკვდილით დასჯით, თუ ის არ აღიარებდა.

41. 2001 წლის 10 აგვისტოს მომჩივანი გაგრის საავადმყოფოდან სოხუმის საავადმყოფოში გადაიყვანეს, მისი მდგომარეობის სიმძიმის მიუხედავად. 2001 წლის 12 აგვისტოს ის გადაიყვანეს სოხუმში, დე ფაქტო აფხაზეთის უშიშროების სამსახურის დროებითი დაკავების იზოლატორში (შემდგომში „უშიშროების სამსახურის დროებითი დაკავების იზოლატორი IVS“ – იხილეთ ამ დაწესებულების აღწერა წამებისა და არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან დასჯის პრევენციის ევროპული კომიტეტის (შემდგომში „CPT“) მიერ 2009 წელს აფხაზეთში მისი ვიზიტის შესახებ მოხსენების შესაბამის ნაწილებში, რომელიც აქ მოცემულია ქვემოთ, ნაწილში „შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო“). მას ფიზიკურ გადაადგილებაში ეხმარებოდა უშიშროების სამსახურის IVS-ის სამი თანამშრომელი, რადგან მას დახმარების გარეშე სიარული არ შეეძლო.

42. საკანში იგი მოათავსეს იზოლირებულად, სრულ სიბნელეში და არ აძლევდნენ საკმარის საკვებს, ხოლო რა საკვებიც ჰქონდა, იყო უხარისხო და ჰქონდა ცუდი გემო. საკანში სასმელი წყალი არ იყო. მას ციხის მცველები აძლევდნენ წყალს, ზოგჯერ დღეში ერთ ბოთლს, ზოგჯერ კი საერთოდ არაფერს, მცველის ნება-სურვილიდან გამომდინარე. მის საკანში მხოლოდ რკინის საწოლი იყო, თეთრეულის ან ლეიბის გარეშე. გათბობა არ იყო და ზამთარში ყინავდა. საკანი იყო ტარაკნებით სავსე. მას არც შხაპის მიღება შეეძლო და არც ტანსაცმლის გამოცვლა. მას მედიკამენტებსაც არ აძლევდნენ.

43. პირველი სამი თვე მომჩივნისთვის განსაკუთრებით რთული იყო, რადგან ის ვერაფერს ხედავდა აფეთქების შედეგად და საკუთარ თავს ვერ უვლიდა. მას თვალები ძალიან სტკიოდა. ის იჯდა სამარტოო საკანში და არ აძლევდნენ საკნიდან გასვლის ან ვინმესთან ურთიერთობის უფლებას. ზოგჯერ მას ესმოდა იმ სხვა პატიმრების სასოწარკვეთილი ყვირილი, რომლებსაც, მისი აზრით, აწამებდნენ. მას ესმოდა, დამკითხველი პირები მათი მისამართით როგორ ისროდნენ ცილისმწამებლურ ბრალდებებს მათი მისამართით და ყვიროდნენ: „გონება არ დააკარგვინოთ! არ გაბედო გათიშვა!”. ამ პერიოდის განმავლობაში, მან დროის სათვალავი საერთოდ დაკარგა, სანამ არ მოინახულეს „წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის” (შემდგომში ICRC) წარმომადგენლებმა დაპატიმრებიდან დაახლოებით ორ-ნახევარი თვის შემდეგ. ICRC-ის მიერ მონახულების დროს მას დაემართა ასთმის ძლიერი შეტევები და ამ მომენტიდან მისმა ჭრილობებმა დაჩირქება დაიწყო. მას პირველად გამოუცვალეს სახვევები და ჭრილობები დაუმუშავეს მხოლოდ ICRC-ის ჩარევის შემდეგ, დაპატიმრებიდან დაახლოებით სამი თვის შემდეგ.

44. პატიმრობის პირველი სამი თვის განმავლობაში მას ყოველდღე, რამდენიმე საათის განმავლობაში კითხავდნენ, მისი საკნიდან მოშორებით. დაკითხვის დროს მას ემუქრებოდნენ დახვრეტით, ცემით, ან საკანში ამოლპობით. დამკითხავი პირები გამუდმებით ამცირებდნენ მას და თავში ურტყამდნენ. მას ეუბნებოდნენ, რომ აფხაზეთი არ იყო მისი სამშობლო და რომ, დანარჩენი ქართველებივით, მასაც თავი შორს უნდა დაეჭირა აფხაზეთისგან; მას ასევე ეუბნებოდნენ, რომ უნდა მოეკლათ ყველა ქართველი, რადგან ისინი აფხაზი ხალხის წინააღმდეგ იბრძოდნენ. მას ხუთჯერ, თუ ექვსჯერ მიაღებინეს მონაწილეობა ინსცენირებულ სიკვდილით დასჯაში. მას, ასევე, ყოველ ღამე აღვიძებდნენ და აიძულებდნენ წარმოეთქვა საკუთარი სახელი და გვარი. გამომძიებლისა და თანაშემწის გარდა, დაკითხვას ესწრებოდა სამხედრო მაღალჩინოსანი.

45. მისთვის არანაირი იურიდიული დახმარება არ აღმოუჩენიათ და არც ისეთ პირობებში იყო, რომ მოეთხოვა იგი. უშიშროების სამსახურის ძალებმა ორჯერ მიუყვანეს ადამიანი, რომელიც მას ადვოკატად წარუდგინეს. თუმცა, ამ ადამიანმა არაფერი გააკეთა მისთვის გარდა იმისა, რომ დაეშინებინა მომჩივანი და მოეთხოვა მისგან აღიარება; ასევე დაემუქრა, რომ თუ არ აღიარებდა, ამას მძიმე შედეგები მოჰყვებოდა. თუმცა ვერ დაინახა, მომჩივანმა მაინც იგრძნო კანზე იარაღის შეხება ერთ-ერთი ასეთი შეხვედრის დროს.

46. მას ჩამოერთვა თავის ნათესავებთან ურთიერთობის უფლება. ერთხელ, იგი სასტიკად სცემეს მას შემდეგ, რაც სცადა გვერდით საკანში მოთავსებულ პატიმარს დალაპარაკებოდა.

47. პატიმრობიდან რამდენიმე თვეში, გადარჩენის მიზნით, მომჩივანმა აღიარა ყველაფერი, რაც მას სთხოვეს. გაკეთდა აღიარებითი ჩვენების ვიდეოჩანაწერი. მას არ ახსოვდა, რომ რაიმე დოკუმენტისთვის მოეწეროს ხელი.

48. რუსული გაზეთის „ტრუდ“ (Trud) 2001 წლის 19 ოქტომბრის გამოშვების სტატიაში მოცემული იყო ზემოაღნიშნული ინციდენტის შემდეგ მომჩივნის დაკითხვის ვიდეოჩანაწერის შინაარსი. მიუხედავად სტატიაში მითითებულისა, რომ ჩანაწერის ნამდვილობის დადგენა შეუძლებელი იყო, მასში მოცემული ინფორმაციით, მომჩივანმა აღიარა, რომ იგი დაიქირავეს ქართულმა საიდუმლო სამსახურებმა ქალაქ ბიჭვინთაში (აფხაზეთი) ბომბების განთავსებისთვის, რუსი ტურისტების დაფრთხობის მიზნით.

 

B.   მომჩივნის გამამტყუნებელი გადაწყვეტილება

49. 2002 წლის 15 თებერვალს მომჩივნის საქმე განიხილა აფხაზეთის დე ფაქტო სამხედრო სასამართლომ, რომელიც შედგებოდა ერთი მოსამართლისგან. საქმის განხილვა გაიმართა სოხუმის შინაგან საქმეთა სამინისტროს შტაბ-ბინაში, პროკურორისა და იმ ქალის თანდასწრებით, რომლის არც სახელი და არც გვარი მომჩივანმა არ იცოდა. ქალი მას ადვოკატის სახით წარუდგინეს და ის მთელი პროცესის განმავლობაში დუმდა. მომჩივნის თქმით, პროცესი დაახლოებით ორ საათი გაგრძელდა, ჩატარდა დახურულ კარს მიღმა და მასზე დასწრების უფლება მისცეს მხოლოდ მის დედას და ძმას. დაიკითხა რამდენიმე მოწმე. ერთ-ერთმა მათგანმა, რომელსაც მომჩივანი ადრე შეხვდა და რომლის სახელი და გვარი მას არ ახსოვდა, განაცხადა, რომ იცოდა მომჩივნის ფარული თანამშრომლობის შესახებ საქართველოს უშიშროების სამსახურებთან და აფხაზეთში სამიზნეების აფეთქებასთან დაკავშირებით მისი განზრახვის შესახებ. თავად მომჩივანს კითხვები არ დაუსვეს და მან არ გამოიყენა შესაძლებლობა, გაეკეთებინა დასკვნითი განცხადება. პროცესის დასრულების შემდეგ, მოსამართლე ოთახიდან გავიდა დაახლოებით ორი წუთით, რის შემდეგაც დაბრუნდა და განაჩენი გამოაცხადა.

50. 2002 წლის 15 თებერვალს აფხაზეთის დე ფაქტო სამხედრო სასამართლომ მომჩივანი დამნაშავედ ცნო აფხაზეთის დე ფაქტო რესპუბლიკის სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული შემდეგი დანაშაულებისთვის: სახელმწიფო ღალატი (მუხლი 65); საბოტაჟის მცდელობა (მუხლები 17-69); სამხედრო აღჭურვილობისა და ასაფეთქებელი მოწყობილობების უკანონო ტარება, შენახვა, მოპოვება, წარმოება ან მონტაჟი (მუხლი 238 (I) (II)); და რესპუბლიკის საზღვრის უკანონო გადაკვეთა და რესპუბლიკაში შესვლა (მუხლი 84 (II)). სასამართლომ მას თორმეტი წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა.

51. გადაწყვეტილების მიხედვით, 2001 წლის 9 ივლისს მომჩივანმა საქართველოდან უკანონოდ გადაკვეთა აფხაზეთის საზღვარი და მივიდა დედის სახლში, გაგრის რაიონში, ქალაქ პიცუნდაში (რომელიც ასევე ცნობილია ბიჭვინთის სახელით), საბოტაჟის აქტების განხორციელების მიზნით. 2001 წლის 23 ივლისს მან სავარაუდოდ თავი მოუყარა ძლიერი დამანგრეველი ძალის მქონე ცხრა ასაფეთქებელ მოწყობილობას პიცუნდასთან ახლოს, ქალაქ გაგრაში, მთავარ სასაფლაოზე არსებულ სამალავში. ამის შემდეგ მან ასაფეთქებელი მოწყობილობები შეინახა თავისი დედის ბინის აბაზანაში, დედამისის და თავისი ახლო ნათესავებისგან მალულად.

52. 2001 წლის 7 აგვისტოს მან დაიწყო მოწყობილობების აწყობა და მათი მუშა მდგომარეობაში მოყვანა იმ ადგილებში განთავსების მიზნით, სადაც მათ აფეთქებას აპირებდა; ასეთი დაგეგმილი აფეთქებებისთვის განკუთვნილი ობიექტების სიაში პიცუნდის სანატორიუმიც შედიოდა. დილით, დაახლოებით 11:15 საათზე, მეცხრე ასაფეთქებელი მოწყობილობის მუშა მდგომარეობაში მოყვანისას, ის მოულოდნელად აფეთქდა. მას მიადგა ჭრილობები ასაფეთქებელი ნივთიერებებიდან გამოტყორცნილი ფრაგმენტების მოხვედრის შედეგად, რის შემდეგაც ის გადაიყვანეს გაგრის ცენტრალურ რესპუბლიკურ საავადმყოფოში. შესაბამისად, მან ვერ შეძლო თავისი დანაშაულებრივი გეგმის სისრულეში მოყვანა იმ გარემოებების გამო, რომლებსაც ის უკვე ვეღარ აკონტროლებდა. შემდეგ ის დააკავა აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო უშიშროების სამსახურმა.

53. სასამართლო პროცესზე დაკითხვისას, აფხაზეთის სამხედრო სასამართლოს წინაშე მან აღიარა და დეტალურად განმარტა, თუ 1996 წლიდან როგორ თანამშრომლობდა საქართველოს სახელმწიფო უშიშროების სამსახურის დასახელებულ აგენტთან. კერძოდ, ის აგროვებდა სამხედრო-პოლიტიკური და ეკონომიკური ხასიათის ინფორმაციას, რომელსაც შემდეგ საქართველოს ხელისუფლება იყენებდა აფხაზეთის ეროვნული უშიშროების სამსახურის წინააღმდეგ. უფრო კონკრეტულად, 1996-2000 წლებში მან არაერთხელ გადაკვეთა აფხაზეთის სახელმწიფო საზღვარი უკანონოდ და შეაგროვა ინფორმაცია დასასვენებლად გამოყენებული შენობების რაოდენობისა და იმის შესახებ, თუ მათში რამდენი ადამიანის განთავსება შეიძლებოდა; ასევე ინფორმაცია ექსპორტისთვის განკუთვნილი ხე-ტყის მასალის რაოდენობის და საზღვაო გადაზიდვებისთვის გემების გასაჩერებელი და მისაბმელი ადგილების მშენებლობის შესახებ. მან ეს ინფორმაცია წერილობითი ფორმით გადასცა თავის კურატორს თბილისში. მან აღიარა, რომ ამ საქმიანობას ის ახორციელებდა თავისი პირადი საჭიროებისთვის, მამამისის მკვლელობისთვის შურისძიების მიზნით, რომელიც მოხდა 1990-იანი წლების დასაწყისში, ქართულ-აფხაზური ომის დროს. 2001 წლის მაისში ის ესწრებოდა სპეციალიზებულ სწავლებებს ბანაკში „თბილისის ზღვასთან“ (თბილისის სიახლოვეს არსებული ხელოვნური ტბა, რომელიც წყალსაცავის ფუნქციას ასრულებს) ახლოს, რათა შეესწავლა ასაფეთქებელი ხელსაწყოების მართვა.

54. აფხაზეთის დე ფაქტო სამხედრო სასამართლომ დაადგინა, რომ მომჩივნის საკუთარი აღიარების გარდა, (გადაწყვეტილებაში მოხსენიებულმა) რამდენიმე მოწმემ დაადასტურა მომჩივნის ბრალეულობა სახელმწიფო ღალატში, საბოტაჟში, ასაფეთქებელი ნივთიერებების უკანონო შენახვასა და ტრანსპორტირებაში და სახელმწიფო საზღვრის უკანონო გადაკვეთაში. ასაფეთქებლების სასამართლო-ტექნიკური ექსპერტიზის შედეგად დადგინდა, რომ ისინი წარმოებული იყო ქარხანაში და მათი დიზაინი იყო ისეთი, რომ აფეთქება შვიდი საათის დაყოვნებით უნდა მომხდარიყო.

55. გადაწყვეტილების ტექსტში ნათქვამი იყო, რომ სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის მიხედვით, მომჩივანმა მიიღო მეორე ხარისხის ჰემორაგიული შოკი. მას მარჯვენა ხელი და მარცხენა ხელის ორი თითი მოწყვეტილი ჰქონდა. მას ასევე მიყენებული ჰქონდა შრაპნელის ჭრილობები გულმკერდის, სახისა და ორივე თეძოს არეში. სხეულის დაზიანებები, მარჯვენა ხელის ამპუტაცია და მარცხენა ხელზე მოტეხილი ძვლები „შეესაბამებოდა ნაკლებად მძიმე დაზიანებების კატეგორიას“. სასამართლო-ფსიქიატრიული დასკვნის მიხედვით, მომჩივანი ფსიქიკურად ჯანმრთელი იყო იმისათვის, რომ წარმდგარიყო სასამართლოს წინაშე და მას არანაირი „სამედიცინო ჩარევა“ არ სჭირდებოდა.

56. გადაწყვეტილების ტექსტის მიხედვით, შესაძლებელი იყო მისი გასაჩივრება აფხაზეთის უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა განყოფილებაში მისი მიწოდებიდან შვიდი დღის ვადაში.

57. პირველი მომჩივნის თქმით, ის არ ყოფილა ინფორმირებული გასაჩივრების შესაძლებლობის შესახებ. მას ჰქონდა მხოლოდ ადვოკატთან შეხვედრის შესაძლებლობა, რომელიც დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ იყო დანიშნული სასამართლო სხდომაზე მისი წარმომადგენლის სახით და მასთან ადრე არანაირი კავშირი არ ჰქონია, არც სასამართლო სხდომამდე, არც სხდომის განმავლობაში და არც მის შემდეგ.

58. რუსეთის მთავრობის მიხედვით, მომჩივნისთვის გადაწყვეტილების შინაარსი ცნობილი გახდა აფხაზეთის სამხედრო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანის დღესვე (2002 წლის 15 თებერვალს), გადაწყვეტილების საჯარო გამოცხადების შემდეგ.

59. საქართველოს მთავრობა არ დაპირისპირებია მომჩივნის მიერ მოყვანილ ფაქტებს. რუსეთის მთავრობის არგუმენტით, მომჩივნის ბრალდებები იყო უსაფუძვლო და არ იყო გამყარებული მტკიცებულებებით (ასევე, იხილეთ, ქვემოთ, პარაგრაფები 243 და 285).

60. 2002 წლის 26 აგვისტოს ICRC-მ დაადასტურა, რომ პირველი მომჩივანი 2001 წლის 18 სექტემბრიდან შეყვანილი იყო ICRC-ის მიერ მომზადებულ პატიმართა სიაში და რომ პატიმრობაში ყოფნის დროს მომჩივანს ამ ორგანიზაციის წევრები სტუმრობდნენ.

 

C. შემდგომი მოვლენები

61. სასამართლო პროცესიდან ერთი კვირის შემდეგ, პირველი მომჩივანი წაიყვანეს სოხუმში, აფხაზეთის დე ფაქტო შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობაში მდებარე საკანში (შემდგომში „სოხუმის IVS“); ის იმ შენობაში დარჩა მომდევნო ორი წლის განმავლობაში. (იმ დროს, აფხაზეთის დე ფაქტო შინაგან საქმეთა სამინისტრო და უშიშროების სამსახური ერთ შენობაში იყო). მომჩივნის მიხედვით, მის საკანში სინათლე მუდმივად იყო ჩართული, ამიტომ მას, პატიმრობის პირველი სამი თვის განმავლობაში, თითქმის არ ეძინა. საკანი იყო ტარაკნებით და მღრღნელებით სავსე და იყო ძალიან ბინძური. მას გაუჩნდა ეგზემა, რომლის დიაგნოზი დასვა ICRC-ის მიერ მიყვანილმა ექიმმა. იმავე ექიმმა დაადგინა, რომ მას ერთ-ერთ თვალში დარჩა ასაფეთქებელი ნივთიერების ფრაგმენტი. მას ასევე მთელი სხეულის კანზე ჰქონდა გამონაყარი. პატიმრობაში ყოფნის მთელი დროის განმავლობაში ხელისუფლების ორგანოები მას მედიკამენტებს არ აწვდიდნენ. ICRC-ის წარმომადგენლებმა მას რამდენჯერმე მიაწოდეს მედიკამენტები, რისი გაკეთებაც მათ მუდმივად არ შეეძლოთ.

62. 2004 წლის 31 მარტს მომჩივანი გადაიყვანეს დრანდის ციხეში (იხილეთ, ასევე, ქვემოთ, პარაგრაფები 67 და 73 ). ის მოათავსეს საკანში ბევრ სხვა პატიმართან ერთად. აქ ოდნავ უკეთესი პირობები იყო, ვიდრე წინა დაწესებულებაში. მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა მაინც ცუდი იყო. მას ჰქონდა ეგზემა; სამკურნალოდ ის თავისი ბებიის მიერ გაგზავნილ წამალს იყენებდა. მას ჰქონდა ბრონქული ასთმის მწვავე შეტევები საკანში არსებული ჭარბი ნესტის გამო, ხოლო ასთმის სამკურნალო წამალი (რომელსაც ასევე ბებია უგზავნიდა დაახლოებით ორ თვეში ერთხელ) არ იყო საკმარისი. ერთადერთი ადამიანი, ვინც მას მედიკამენტებს აწვდიდა დრანდის ციხეში ყოფნის მთელი დროის განმავლობაში, იყო ბებია. ციხის სამედიცინო პერსონალის წევრები ეუბნებოდნენ, რომ მხოლოდ თავის ტკივილის წამალი ჰქონდათ, მაგალითად, ასპირინი. სამედიცინო პერსონალის ზოგიერთმა წევრმა აღიარა, რომ მათ არანაირი სამედიცინო კვალიფიკაცია არ ჰქონდათ.

63. მომჩივანი მუდმივი სტრესის ქვეშ იყო პატიმრებს შორის არსებული დაძაბულობის გამო. ერთხელ, როდესაც აფხაზი პატიმრები ზეიმობდნენ 1994 წელს აფხაზების ქართველებზე გამარჯვებას, მას სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენა აფხაზი პატიმრების ჯგუფმა, რომლებიც ყვიროდნენ: „აი, ქართველი მოდის! მოდი, მოვკლათ! გამარჯვების დღეს გილოცავთ, დამარცხებულო!”. მას არ აძლევდნენ ბებიას ნახვის უფლებას, რომელთანაც მას ყოველთვის ძალიან ახლო ურთიერთობა ჰქონდა, მას შეეძლო მისთვის მხოლოდ წერილის მიწერა, რაშიც ეხმარებოდა ICRC. მას არცერთ სხვა პირთან შეხვედრა არ შეეძლო აფხაზეთის დე ფაქტო საზღვრებს მიღმა.

64. რადგან ვერ შეძლეს აფხაზეთში გამგზავრება, მომჩივნების წარმომადგენლებმა HROAG-ის დახმარებით მოახერხეს სასამართლოში წარსადგენ მინდობილობაზე პირველი მომჩივნის ხელმოწერის მოპოვება. აფხაზეთში არსებული მდგომარეობის გამო, მათ არ ჰქონდათ შესაძლებლობა, შეხვედროდნენ ან დალაპარაკებოდნენ მას და მიეღოთ დეტალური ინფორმაცია მისი პატიმრობის პირობების შესახებ, სანამ 2007 წლის 14 თებერვალს ის არ გაათავისუფლეს (იხილეთ, ქვემოთ, პარაგრაფი 72).

65. 2005 წლის თებერვალში საქართველოს მინისტრმა კონფლიქტების მოგვარების საკითხებში UNOMIG-ის ხელმძღვანელს მიმართა წერილით, სადაც აღნიშნული იყო, რომ აფხაზეთის ადამიანის უფლებების დაცვის სამსახურის (HROAG) და ეუთოსგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, პირველ მომჩივანს ჰქონდა პრობლემები ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან დაკავშირებით. მან ითხოვა დახმარება საქართველოს ხელისუფლებისთვის მომჩივნის გადაცემასთან დაკავშირებით, ან, თუ ეს ვერ მოხერხდებოდა, სამოქალაქო საავადმყოფოში მის დაუყოვნებლივ გადაყვანასთან დაკავშირებით.

66. 2005 წლის აპრილში აფხაზეთის დე ფაქტო პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვის კომისიამ, მომჩივნის მდგომარეობისა და მისი პატიმრობის პირობების შესახებ ინფორმაცია გადაუგზავნა ქართულ-აფხაზურ საკოორდინაციო საბჭოს-ორგანოს, რომელიც იყო ქართული და აფხაზური მხარეების დამაკავშირებელი და რომელსაც ჰქონდა სამსახურები როგორც თბილისში, ისე სოხუმში.

67. დრანდის ციხის უფროსის მიერ მიწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2004 წლის 31 მარტს მომჩივანი მოათავსეს ამ დაწესებულების მთავარი შენობის საკანში, სხვადასხვა ეროვნების პატიმრებთან ერთად. მისი საკანი, მთლიანად, კარგად ნიავდებოდა და იქ დღის სინათლეც კარგად შემოდიოდა. ონკანის წყალი უწყვეტად მოდიოდა. პატიმრები გარეთ სეირნობდნენ ყოველ დღე, დღეში დაახლოებით ორი საათის განმავლობაში. პირველი მომჩივანი შხაპს იღებდა დადგენილი გრაფიკის მიხედვით. მისი ჯანმრთელობა, ისევე როგორც ყველა სხვა პატიმრის ჯანმრთელობა, რეგულარულად მოწმდებოდა. მას რეგულარულად სტუმრობდნენ გაეროს და ICRC-ის წარმომადგენლები, რომელთა მიხედვით, როგორც პირველმა მომჩივანმა მათ უთხრა, მას კარგად ეპყრობოდნენ. დრანდას ციხეში პატიმრობისას, მან რამდენჯერმე გამოთქვა პრეტენზია თავისი ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან დაკავშირებით. ამასთან, მისი პატიმრობის დროს მან უარყოფითი შთაბეჭდილება დატოვა პერსონალზე და ის მიჩნეული იყო უკანონო ქმედებების ჩადენისკენ მიდრეკილ პირად, აქტიურად უწყობდა რა ხელს ჯგუფური გაქცევის მცდელობას.

68. ზემოხსენებულ ინფორმაციას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 67) ერთოდა „ამონარიდი ავადმყოფობის შესახებ მომჩივნის ანგარიშიდან“, რომელიც შედგებოდა ორ გვერდზე განაწილებული რამდენიმე ხაზისგან. ანგარიშის მიხედვით, ის 2001 წლის აგვისტოში, აფეთქების შედეგად დაიჭრა და ჯერ კიდევ აღენიშნებოდა აფეთქების შედეგად მიღებული ტრავმის ნიშნები. 2005 წლის 18 მარტს ექიმის მიერ ჩატარებული სამედიცინო შემოწმების შედეგად მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა დამაკმაყოფილებლად იქნა მიჩნეული.

69. 2006 წლის 30 ოქტომბერს HROAG-ის ხელმძღვანელმა გაეროს გენერალური მდივნის სპეციალურ წარმომადგენელს აცნობა, რომ HROAG-ის სამსახური ყურადღებით ადევნებდა თვალს პირველი მომჩივნის შემთხვევას. კერძოდ, მისმა წარმომადგენლებმა არაერთხელ მიმართეს დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს წერილობით, დაეშვათ კვალიფიციური ექიმის მიერ მომჩივნის დამოუკიდებელი სამედიცინო გამოკვლევა და მისი გადაყვანა შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში. HROAG-ის სამსახურმა, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებს, 2003 წლის 5 მარტს, 2005 წლის 17 თებერვალს და 2005 წლის 18 მარტს აცნობა, რომ სამსახურის წარმომადგენლები რეგულარულად სტუმრობდნენ მომჩივანს დრანდის ციხეში. სწორედ ამ სტუმრობის დროს მომჩივანი ამტკიცებდა, რომ ზოგჯერ თავს კარგად ვერ გრძნობდა და იღებდა მისთვის ბებიის მიერ სოხუმის ICRC-ის სამსახურის მეშვეობით გაგზავნილ წამლებს. 2005 წლის ოქტომბერში მან განაცხადა, რომ სამედიცინო დახმარება არ უთხოვია, რადგან ტუბერკულოზის ან ასთმის სიმპტომებს არ უჩიოდა და არც ეს დაავადებები არ აწუხებდა. 2006 წლის პირველ ნახევარში მან განაცხადა, რომ სამი წელია ეგზემა აწუხებდა და რომ მას პერიოდულად დერმატოლოგი ამოწმებდა.

70. HROAG-ის ხელმძღვანელმა დაამატა, რომ მისმა ორგანიზაციამ ხელი შეუწყო მომჩივნისთვის ამანათების გადაცემაში, რომლებში იყო მისი დედისა და ბებიისგან გამოგზავნილი წამლები და პირადი ჰიგიენის ნივთები. ვიზიტების დროს პირველმა მომჩივანმა ადამიანის უფლებათა დაცვის ოფიცრებს განუცხადა, რომ მას სასწრაფო სამედიცინო დახმარება არ ესაჭიროებოდა, გარდა იმ მედიკამენტებისა, რომლებსაც ის თავისი ახლობლებისგან იღებდა.

71. ასევე 2006 წელს, HROAG-მა საქართველოს ომბუდსმენს აცნობა, რომ აფხაზეთის დე ფაქტო შინაგან საქმეთა მინისტრისგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, პირველ მომჩივანს სამედიცინო დახმარება აღმოუჩინა ციხის სამედიცინო პერსონალმა და ექიმებმა საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან. გარდა ამისა, ციხის ექიმების თქმით, რომლებმაც ის გასინჯეს, გარდა 2001 წლის აფეთქების დროს მიყენებული დაზიანებებისა, მას „სხვა ქირურგიული პათოლოგია არ ჰქონია“. 2005 წელს ICRC-მ ომბუდსმენს, მის მიერ ინფორმაციის მოთხოვნის შემდეგ აცნობა, რომ მათ იცოდნენ პირველი მომჩივნის ისტორია და მისი მაშინდელი მდგომარეობის შესახებ, რომ ისინი მის ბებიას ატყობინებდნენ ხოლმე მის შესახებ ინფორმაციას, რომელიც მას მედიკამენტებისა და საკვების ამანათებს უგზავნიდა ICRC-ის მეშვეობით. პირველი მომჩივნის ჯანმრთელობა, პატიმრობის პირობები და მისი მკურნალობა მუდამ მათი განსაკუთრებული ყურადღების საგნად რჩებოდა, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში, ისინი ამ საკითხს პირდაპირ აყენებდნენ იმ ხელისუფლების წინაშე, რომელმაც ის დააპატიმრა.

 

D. პირველი მომჩივნის განთავისუფლება

72. მომჩივანი გაათავისუფლეს 2007 წლის 14 თებერვალს კომისრის ჩარევის შემდეგ. როგორც კომისრის მოხსენებიდან ჩანს, რომელიც წარედგინა სასამართლოს მისი მესამე მხარის საქმეში ჩართვის ფარგლებში, კომისარი მომჩივანს დრანდის ციხეში შეხვდა. მას ძლიერ გაუკვირდა მომჩივნის დაღლილი მდგომარეობა და აშკარა სისუსტე, რომელიც ოცდახუთი წლის იყო, თუმცა ბევრად უფროსად გამოიყურებოდა. მომჩივანმა უთხრა, რომ ვერ გრძნობდა თავს კარგად და ძალა აღარ ჰქონდა.

73. ისინი ერთმანეთს მომჩივნის საკნის გარეთ შეხვდნენ. დრანდის ციხეში პატიმრობის პირობები აშკარად რთული იყო, ისევე როგორც საქართველოდ უმეტეს ციხეებში. კერძოდ, შენობის საერთო ფიზიკური მდგომარეობა ცუდი იყო და საჭიროებდა სასწრაფო სარემონტო სამუშაოებს; საკნები იყო ნესტიანი, მასში ბევრი პატიმარი იყო თავმოყრილი და იქ არ იყო შესაბამისი გათბობის სისტემა. მომჩივანმა კომისარს განუცხადა, რომ მას არ ექცეოდნენ დანარჩენი პატიმრებისგან განსხვავებულად, რომლებიც მას ეხმარებოდნენ ყოველდღიურ ცხოვრებაში მისი შეზღუდული ფიზიკური შესაძლებლობების გამო.

74. კომისარმა აღნიშნა, რომ 2007 წლის 13 თებერვალს იგი ასევე შეხვდა აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტს, სერგეი ბაღაფშს და მას ჰუმანიტარული მიზეზით მომჩივნის შეწყალება სთხოვა. ბ-ნი ბაღაფში დათანხმდა მის შეწყალებას და მისი კომისრისთვის გადაცემას მეორე დღეს, მდინარე ენგურზე გადასასვლელ ხიდზე. კომისრის აპარატის წევრმა პირადად აცნობა მომჩივანს მეორე დღეს მისი გათავისუფლების შესახებ გადაწყვეტილება. მომჩივანმა განაცხადა, რომ ის არ იღებდა ისეთ მედიკამენტებს, რომლებიც ხელს შეუშლიდნენ მის დაუყოვნებლივ განთავისუფლებას.

75. მომჩივანი, შეთანხმებისამებრ, კომისარს გადასცეს 2007 წლის 14 თებერვალს. ზუგდიდში ღამის გათენების შემდეგ მომჩივანი და კომისარი გაფრინდნენ თბილისში, სადაც მომჩივანი შეხვდა თავის ბებიასა და მეგობრებს.

 

E. შემდგომი სამედიცინო შემოწმება

76. განთავისუფლების შემდეგ, პირველმა მომჩივანმა მისცა ჩვენება, რომელიც მისმა წარმომადგენლებმა გადასცეს სასამართლოს, რომლის შინაარსი შეჯამებულია ზემოთ მოცემულ პარაგრაფებში 38-47.

77. 2007 წლის 19 თებერვალს მომჩივანი წავიდა თბილისის სპეციალიზებულ სამედიცინო ცენტრ „ემპათიაში“, რომელიც არის წამების, ძალადობისა და გამოხატული სტრესული ზემოქმედების მსხვერპლთა ფსიქორეაბილიტაციის ცენტრი, სამედიცინო ამბულატორიული და ფსიქოლოგიური გამოკვლევისა და მკურნალობისთვის. ამ დაწესებულების 2007 წლის 21 თებერვლის სამედიცინო ცნობაში დაფიქსირებული იყო „შუა მესამედის“ დონეზე, მარჯვენა წინამხრის ამპუტაციის შემდგომი მდგომარეობა; მარცხენა ხელის მეორე, მესამე და მეოთხე თითების ამპუტაციის შემდგომი მდგომარეობა, ძირითადი ფალანგების შუა მესამედის დონეზე, მარცხენა ხელის მეხუთე თითის მოხრითი კონტრაქტურა [და] შრაპნელისგან მიყენებული მრავლობითი და პოსტოპერაციული ჭრილობები“. სამედიცინო ცნობის მიხედვით, მომჩივანს აღენიშნებოდა პოსტტრავმული სტრესული აშლილობისა და მძიმე დეპრესიის სიმპტომები. წინასწარი მონაცემების მიხედვით, მას სისტემატურად აწამებდნენ და მის მიმართ გამოიჩინეს არაადამიანური მოპყრობა, როგორც ფიზიკური, ისე ფსიქოლოგიური. წლების განმავლობაში ის იმყოფებოდა არაადამიანურ და დამამცირებელ პირობებში, ვერ იღებდა სამედიცინო მომსახურებას, იზღუდებოდა მისი ბიოლოგიური და ფიზიკური მოთხოვნილებები და ჰქონდა ძილის მუდმივი უკმარისობა, რამაც მასში გამოიწვია დროებითი დეზორიენტაცია, გააღვივა მასში შიშის უწყვეტი განცდა და სიკვდილისა და წამების მუდმივი მოლოდინი. მოხსენებაში ასევე აღნიშნული იყო, რომ მომჩივანს არ ჰქონდა სამედიცინო ხასიათის რაიმე დოკუმენტი ან ცნობა.

78. საბოლოო სამედიცინო დასკვნა მისთვის გასცა იმავე დაწესებულებამ 2008 წლის 18 თებერვალს, 2007 წლის 19 თებერვლიდან 2007 წლის 31 აგვისტომდე პერიოდში ჩატარებული მთელი რიგი სამედიცინო გამოკვლევების შემდეგ. ამ დასკვნამ დაადასტურა, რომ მას აწუხებდა პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა, რაც იყო მისი პატიმრობაში ხანგრძლივად ყოფნისას განცდილი სტრესის შედეგი, რომელსაც ემატებოდა მისი სიკვდილით დასჯის მუდმივი შიში. მომჩივნის მდგომარეობა არ იყო სტაბილური, მას ხშირად ეცვლებოდა ხასიათი და ზოგჯერ ავლენდა აგზნებას ან ეიფორიას, ან თვითიზოლაციისკენ სწრაფვას; ჰქონდა მეხსიერებისა და კონცენტრაციის პრობლემები, ავლენდა თანამოსაუბრეების მიმართ უნდობლობას და ვერ ამყარებდა მათთან კომუნიკაციას. მისი მდგომარეობა გამოწვეული იყო პატიმრობის დროს განცდილი ტრავმით და იყო შედეგი როგორც ფიზიკურად, ისე ფსიქოლოგიურად მიყენებული სისტემატური წამებისა და არაადამიანური მოპყრობით გამოწვეული ზემოქმედებისა.

79. გარდა ამისა, მას დაუსვეს შემდეგი დიაგნოზი: ქალასშიდა წნევა, მარჯვენა თვალის ბადურის ლაქის „კვანძის შემდგომი მდგომარეობა“, მარცხენა თვალის მსუბუქი ჰიპერმეტროპია, შუა ყურის ქრონიკული ჩირქოვანი ოტიტი (მარჯვენა ყური), გარე ყურის ოტიტი (მარცხენა ყური). კოხლეარული ნევრიტი, პოსტპუბერტატული გინეკომასტია და სებორეული ეგზემა (სებორეული დერმატიტი). ამ დაავადებებსა და პატიმრობაში მის მიმართ არასათანადო მოპყრობას შორის გარკვეული მიზეზობრივი კავშირი ვერ დადგინდა; თუმცა, იმ ფაქტის ფონზე, რომ წლების განმავლობაში მომჩივანს არ გაუვლია სათანადო სამედიცინო მკურნალობა, დაავადებები გაუარესდა.

 

F. საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ პირველი მომჩივნის პატიმრობის ფაქტის გამოძიება

80. მას შემდეგ, რაც მოპასუხე მთავრობებმა მიიღეს შეტყობინება საჩივრის N29999/04 შესახებ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 1), საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ დაიწყო მომჩივნის დაპატიმრების ფაქტის გამოძიება. 2006 წლის ოქტომბრის ბოლოს, შინაგან საქმეთა სამინისტრო და გენერალური პროკურატურის შესაბამისი განყოფილებები დაუკავშირდნენ მომჩივნის ოჯახის წევრებს. მათ მიერ მიწოდებულ და სხვა წყაროებიდან მოპოვებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, სავარაუდო დამნაშავეები იყვნენ: ა.ბ., აფხაზეთის დე ფაქტო უშიშროების სამსახურის უფროსი სოხუმში, მისი მოადგილე, ვ.უ. და პროკურორი ვ.ნ.-ო.

81. ამის შემდეგ, სამეგრელო-ზემო სვანეთის საოლქო პროკურატურის საგამოძიებო განყოფილებამ, სისხლის სამართლის კოდექსის 126-ე მუხლის მე-2(d)(g) პუნქტის (წამება) და 143-ე მუხლის მე-2(a)(g) პუნქტის (თავისუფლების უკანონო აღკვეთა) საფუძველზე, აღძრა სისხლის სამართლის საქმე no. 8305915 რამდენიმე იმ პირის მიმართ, რომლებიც ფარულად მოურიგდნენ ერთმანეთს ძალის გამოყენებით მომჩივნისთვის თავისუფლების უკანონოდ აღკვეთასთან დაკავშირებით (ან მის წინააღმდეგ ასეთი ძალის გამოყენების მუქარასთან დაკავშირებით), რამაც მის სიცოცხლეს და კიდურებს საფრთხე შეუქმნა.

82. 2006 წლის 1 და 3 ნოემბერს, შესაბამისად, ა.ბ.-ს, ვ.უ.-ს და ვ.ნ.-ო.-ს პროკურატურამ ბრალი წაუყენა და 2006 წლის 3 ნოემბერს ზუგდიდის რაიონულმა სასამართლომ გასცა აღკვეთის ღონისძიების სახით მათი დაპატიმრების ბრძანება. მათი დაკავების ორდერი გამოიცა, მაგრამ ვერ შესრულდა. საქართველოს გენერალური პროკურორი, ასევე, დაუკავშირდა ინტერპოლს და სთხოვა სამი პირის მიმართ „წითელი ცირკულარის“ გაცემა.

83. გამოძიების პროცესში დადგინდა, რომ ა.ბ. და ვ.უ. წავიდნენ გაგრის საავადმყოფოში, აფხაზეთში. პირველი მომჩივანი იქ გადიოდა მკურნალობას 2001 წლის 7 აგვისტოს უბედური შემთხვევის შედეგად მიყენებული მძიმე დაზიანებების გამო, როდესაც მას ხელებში შემთხვევით აუფეთქდა ხელნაკეთი ყუმბარა დედამისის ბინაში ყოფნის დროს. ა.ბ.-მ და ვ.უ.-მ პირველ მომჩივანს უკანონოდ აღუკვეთეს თავისუფლება ძალადობის (და ძალადობის მუქარის), ცემის, დამცირების და წამების შედეგად; უფრო მეტიც, ისინი ამტკიცებდნენ, რომ ის იყო საქართველოს უშიშროების სამსახურის ძალების ფარული აგენტი და ჩაიდინა სახელმწიფო ღალატი, ტერორისტული აქტები, იარაღისა და საბრძოლო მასალის უკანონოდ ფლობისა და ტრანსპორტირების, ასევე „სახელმწიფო საზღვრის“ უკანონო გადაკვეთის დანაშაულები. ისინი მას ციხეში გამოკეტვით ემუქრებოდნენ, თუ არ გამოცხადდებოდა ბრალის აღიარებით. მათ მომჩივანი დაარწმუნეს, რომ ციხეში მისთვის არ დაუშვებდნენ არანაირ სამედიცინო დახმარებას და რომ ამის გამო ის მოკვდებოდა. მას ექიმის ნახვის საშუალება არ მისცეს, ის „დაკითხეს ზეწოლის ქვეშ“ და დაემუქრნენ ძალადობითა და დახვრეტით.

84. აფხაზეთში, მომჩივნის სასამართლო პროცესზე, ვ.ნ.-ო. ასრულებდა ბრალმდებლის ფუნქციას.

85. საქართველოში ჩატარებული სასამართლო პროცესის ფარგლებში მომჩივანი აღიარეს მსხვერპლად, ასევე, ვალდებულების დარღვევის შედეგად დაზარალებულად მხარედ, თუმცა მან არჩია, არ შეეტანა სამოქალაქო სარჩელი კომპენსაციის მოთხოვნით. თუმცა, ეროვნულ დონეზე, მას უფლება ჰქონდა მოეთხოვა კომპენსაცია ცალკე სამართალწარმოების დროს.

86. 2008 წლის 10 მარტს სოხუმის რაიონულმა და საქალაქო სასამართლომ (აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ლეგიტიმური სასამართლო, რომელიც მდებარეობს აფხაზეთის ტერიტორიის საზღვრებს გარეთ) ბრალდებული პირები დამნაშავედ ცნო მომჩივნის წამებასა და მათი თავისუფლების უკანონოდ აღკვეთაში. განაჩენის მიხედვით, მათ მიესაჯათ თავისუფლების აღკვეთა, შესაბამისად, თითოეულს, თოთხმეტი და რვა წლის ვადით.

87. გადაწყვეტილება გაეგზავნა საქართველოს ხელისუფლების შესაბამის ორგანოებს და კონფლიქტის რეგიონში მოქმედ საერთაშორისო ორგანიზაციებს. ცირკულარული წერილი ასევე გაეგზავნა ეუთოს მისიის ხელმძღვანელს საქართველოში, ევროპის საბჭოს სპეციალურ წარმომადგენელს საქართველოში, ICRC-ის დელეგაციას საქართველოში და გაეროს მისიას საქართველოში. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ, ვინაიდან ის ტერიტორიას ფაქტობრივად არ აკონტროლებდა და დე ფაქტო თანამდებობის პირებზე ფაქტობრივ კონტროლს არ ახორციელებდა, ამ გადაწყვეტილებას არ ჰქონდა პრაქტიკული ძალა. მიუხედავად ამისა, მან მიიჩნია, რომ ეს იყო დემონსტრირება საქართველოს გადაწყვეტილებისა, გაეკეთებინა ყველაფერი იმისათვის, რომ შეესრულებინა თავისი საერთაშორისო ვალდებულებები მის მთელ ტერიტორიაზე.

88. ცალკე სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა უშიშროების სამსახურის IVS-სა და დრანდის ციხის იმ თანამდებობის პირების წინააღმდეგ, რომელთა ვინაობა უცნობი იყო. საჭირო ინფორმაციის არარსებობის პირობებში, მათ შორის, იმის გამო, რომ შეუძლებელი იყო ამ თანამდებობის პირების სათანადო იდენტიფიცირება, აღნიშნული სისხლის სამართლის საქმე დროებით შეჩერდა. საქართველოს მთავრობის მიხედვით, ეს იყო საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ, აფხაზეთში, ადამიანის უფლებათა სავარაუდო დარღვევის ფაქტებზე დაწყებული გამოძიების ჩვეულებრივი პრაქტიკა, რადგან საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებს ჰქონდათ საგამოძიებო ღონისძიებების განხორციელების და სათანადო მტკიცებულებების მოპოვების უკიდურესად შეზღუდული ფარგლები.

 

III.  მეორე მომჩივანთან, ქ-ნ დ. მამასახლისთან დაკავშირებული მოვლენები

89. მეორე მომჩივნის თქმით, მას არ ჰყავდა ნათესავები, გარდა შვილიშვილისა (პირველი მომჩივანი), რომელიც მას ძლიერ უყვარდა. 2001 წლის სექტემბერში შვილიშვილის დაპატიმრების შესახებ შეტყობინების მიღების შემდეგ იგი დაუკავშირდა საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების ყველა შესაბამის ორგანოს და სთხოვა მათ დახმარება შვილიშვილის გათავისუფლებაში, მისთვის წერილის გაგზავნაში, მასთან შეხვედრაში, ან უბრალოდ, მის შესახებ ახალი ამბების მიღებაში. სახელმწიფო უშიშროების სამინისტრომ და იუსტიციის სამინისტრომ (რომელიც პასუხისმგებელი იყო ციხეების ზედამხედველობაზე) მას აცნობეს, რომ არ ჰქონდათ ინფორმაცია აფხაზეთში დაკავებული პირების შესახებ. მხოლოდ 2002 წელს, მეორე მომჩივანმა შეძლო გარკვეული ინფორმაციის მოპოვება შვილიშვილის შესახებ ICRC-ის დახმარებით. შემდეგ მან მიმართა საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების სხვადასხვა ორგანოს, რათა გაესაჩივრებინა პირველი მომჩივნის უკანონო პატიმრობა, თუმცა, ამაოდ. 2001 წლიდან 2005 წლის ოქტომბრამდე მას არავინ ეხმარებოდა მედიკამენტების, საკვების და სხვა აუცილებელი პირადი ნივთების შეძენაში, რომლებსაც ის პირველ მომჩივანს უგზავნიდა. 2005 წლის ოქტომბერში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა დაიწყო პირველი მომჩივნისთვის საჭირო მედიკამენტების უსასყიდლოდ მიწოდება.

 

IV.  მესამე მომჩივანთან, ბ-ნ გ. ნანავასთან დაკავშირებული მოვლენები

90. 2003 წლის 29 ივნისს მესამე მომჩივანი დააკავეს გულრიფშის რაიონში, აფხაზეთის დე ფაქტო უშიშროების სამსახურის ძალებმა, აფხაზეთსა და დანარჩენ საქართველოს შორის საზღვრის უკანონოდ გადაკვეთის გამო. მას ბრალი ედებოდა ასაფეთქებელი ქამრის ტარებაში და, სავარაუდოდ, მას სიკვდილით ემუქრებოდნენ, თუ არ აღიარებდა (ასეთი ქამრის ტარებას). მისი თქმით, მას ასევე თავში სცემეს.

91. მომჩივანი იმყოფებოდა დროებითი დაკავების იზოლატორში, რომელსაც მართავდნენ აფხაზეთის დე ფაქტო უშიშროების სამსახურის ძალები მანამ, სანამ 2003 წლის 23 სექტემბერს მას დამნაშავედ არ ცნობდნენ. 2003 წლის სექტემბერში აფხაზეთის სამხედრო სასამართლომ ის ტერორიზმისთვის გაასამართლა და მიუსაჯა ექვსი წლით თავისუფლების აღკვეთა. მომჩივნის წარმომადგენლების მთელი რიგი მოთხოვნების მიუხედავად, აფხაზეთში მყოფმა საერთაშორისო ორგანიზაციებმა ვერ მიიღეს გადაწყვეტილების ასლი აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებისგან. 2017 წლის 31 მაისს რუსეთის მთავრობამ, თავის მოსაზრებებთან ერთად, სასამართლოს წარუდგინა ასლი, რომლის შინაარსის გარჩევა რთული იყო. გადაწყვეტილების ტექსტში მითითებული იყო, რომ მის წინააღმდეგ ნებისმიერი საჩივარი შვიდი დღის ვადაში უნდა შეტანილიყო აფხაზეთის უზენაეს სასამართლოში.

92. მომჩივნის თქმით, პროცესის არცერთ ეტაპზე მას არ ჰყავდა მის მიერ არჩეული ადვოკატი. აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ დანიშნულმა ადვოკატმა მას რაიმე ქმედითი დახმარება ვერ აღმოუჩინა. როდესაც სასამართლოს წინაშე მომჩივნის წარმომადგენელი მას დაუკავშირდა, მან უარი უთხრა მისთვის იმ გადაწყვეტილების გაგზავნაზე, რომლის საფუძველზეც მომჩივანი დამნაშავედ იქნა ცნობილი.

93. მომჩივნის თქმით, პატიმრობის პერიოდში მას უარი ეთქვა ყოველგვარ სამედიცინო დახმარებაზე, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და ხანდაზმულობის მიუხედავად.

94. ICRC-ის დახმარებით, მომჩივანს შეეძლო წერილების გაგზავნა და მიღება, თუმცა, კორესპონდენციის კონფიდენციალურობა, სავარაუდოდ, არ იყო დაცული. ICRC მას ასევე დაეხმარა მეუღლესთან ორი შეხვედრის ორგანიზებაში, შესაბამისად, 2003 წლის დეკემბერში და 2004 წლის ივლისში, როგორც მან დაადასტურა 2017 წლის 20 იანვრის განცხადებაში, რომელიც სასამართლოში მესამე მომჩივნის წარმომადგენელმა წარადგინა. მისი განცხადების თანახმად, მომჩივანი შეხვედრებზე რამდენიმე ადამიანს მიჰყავდა, რადგან მას დახმარების გარეშე სიარული არ შეეძლო. ის ცუდად გამოიყურებოდა, უჭირდა ლაპარაკი და უჩიოდა თავის და გულის ტკივილს და მის საკანში არსებულ ცუდ მდგომარეობას. კერძოდ, იქ არ იყო ვენტილაცია, მთელი ღამის განმავლობაში სინათლე იყო ანთებული, არ იყო ცალკე ტუალეტი, ხოლო, ზოგჯერ, საკანი ზედმეტად გადატვირთული იყო. დაპატიმრების შემდეგ არანაირი სამედიცინო დახმარება მას არ მოუღია. მან მეუღლეს უთხრა, რომ დე ფაქტო აფხაზეთის თანამდებობის პირებმა მის მიმართ განახორციელეს ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ზეწოლა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 90 ).

95. სასამართლოს წინაშე მომჩივნის წარმომადგენლებს არ ჰქონდათ მისი ციხეში მონახულების უფლება. ის სასჯელს იხდიდა სოხუმში, დრანდის ციხეში, 2005 წლის 5 მაისამდე. ის იმ დღეს გაათავისუფლეს, როცა აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტმა შეიწყალა.

96. ამასობაში, 2005 წლის 22 აპრილს მომჩივნის წარმომადგენლებმა სასამართლოს აცნობეს მისი ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობის შესახებ: კერძოდ, მას აღარ შეეძლო სიარული და გადაადგილების დროს სჭირდებოდა თანამესაკნეების დახმარება. ციხის ადმინისტრაციამ უარი თქვა მისი საავადმყოფოში გადაყვანაზე.

97. იმის გათვალისწინებით, რომ აფხაზეთი იყო საქართველოს შემადგენელი ნაწილი, სასამართლომ, საქართველოს მთავრობას, სასამართლოს რეგლამენტის 54-ე წესის მე-2(a) პუნქტის შესაბამისად, შესთავაზა წარმოედგინა ინფორმაცია მომჩივნის უსაფრთხოების, ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და პატიმრობის პირობების შესახებ მომჩივნის წარმომადგენლების მიერ მისთვის ინფორმაციის მიწოდების შემდეგ.

98. 2005 წლის 23 მაისს საქართველოს მთავრობამ უპასუხა, რომ აფხაზეთს ის აღარ აკონტროლებდა. მის წარმომადგენლებს არ მიეცათ ციხეში მომჩივნის მონახულების უფლება, რის გამოც მათ ვერ შეძლეს სასამართლოს მიერ მოთხოვნილი ინფორმაციის მიწოდება.

99. HROAG-ის წარმომადგენლები რამდენჯერმე შეხვდნენ მომჩივანს 2003 წლის 15 ივლისის შემდეგ. მათი თქმით, მას არ ჰქონდა პრეტენზია საკვებთან დაკავშირებით და უთხრა, რომ მისი დაპატიმრების მომენტიდან მას დაუნიშნეს ადვოკატი. პატიმრობის პირობები უკეთესი იყო, ვიდრე პატიმრობის პირობების საშუალო მაჩვენებელი აფხაზეთში. რაც შეეხება მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობას, HROAG-მ შეშფოთება გამოხატა აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიმართ, რომელიც განსაკუთრებით საყურადღებო იყო მომჩივნის ხანდაზმულობის გათვალისწინებით. მას უჭირდა სათქმელის მკაფიოდ გამოხატვა და უჭირდა მისთვის ნაჩვენები დოკუმენტების წაკითხვა. HROAG-ის წარმომადგენლებმა ვერ აღმოაჩინეს არასათანადო მოპყრობის რაიმე ნიშანი და მომჩივანს არც პრეტენზია გამოუთქვამს ასეთი მოპყრობის შესახებ; ისინი მას დაეხმარნენ 2005 წლის მარტში პრეზიდენტისთვის შეწყალების მოთხოვნის შედგენაში.

100. საქართველოს მთავრობის მიხედვით, დე ფაქტო აფხაზეთის სამხედრო სასამართლომ უარი თქვა მომჩივნისთვის სამედიცინო შემოწმების უფლების მიცემაზე. 2005 წლის 5 მაისს ის გაათავისუფლეს და ICRC-ის დახმარებით მან დატოვა აფხაზეთი, რათა ოჯახს შეხვედროდა მეზობელ სამეგრელოს რეგიონში.

101. 2005 წლის 24 ივნისს მომჩივანმა სასამართლოს აცნობა, რომ მისი გათავისუფლებს მიუხედავად მისი საჩივრები კვლავ ძალაში რჩებოდა და სურდა, რომ მის წარმომადგენლებს გაეგრძელებინათ მისი სახელით მოქმედება. მან ასევე განაცხადა, რომ გათავისუფლების შემდეგ ის გადაიყვანეს ზუგდიდის საავადმყოფოში, სადაც მას დაუსვეს შემდეგი დიაგნოზი: ჰიპერტენზია (morbus hypertonicus III), გულის იშემიური დაავადება (morbus ischemieus cordis), კარდიოსკლეროზი, გულის უკმარისობა (insufitientio cordis II). ), გულის ციროზი (cirrhosis cardiale) და ორმხრივი პნევმონია (pneumonia bilaterale).

 

V.  ურთიერთობა მოპასუხე მთავრობებსა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს შორის

 

A. ურთიერთობა რუსეთის ფედერაციასა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს შორის

 

1.  მომჩივნებისა და საქართველოს მთავრობის წარდგინებები

 

102. მომჩივნებმა და საქართველოს მთავრობამ წარმოადგინეს დეტალური დოკუმენტაცია და განცხადებები. მიღებული ინფორმაცია შეჯამებულია ქვემოთ, სასამართლოს მიერ შესაბამისად მიჩნეული მოცულობით.

 

(a)   სამხედრო ასპექტები

103. მომჩივნებმა მიუთითეს საქართველოს მთავრობის წარდგინებებზე სასამართლოს წინაშე, რომელთა მიხედვითაც აფხაზეთში კონფლიქტი პროვოცირებული და ორგანიზებული იყო რუსეთის ფედერაციის მიერ, აფხაზი სეპარატისტების მხარდაჭერით. გარდა ამისა, საქართველოს მთავრობის წარდგინების მიხედვით, აფხაზური არმია შეიქმნა 1991 წელს, რუსეთის სამხედრო მხარდაჭერით. რუსეთი განაგრძობდა სეპარატისტების მომარაგებას ტანკებით, ჯავშანტრანსპორტიორებით, არტილერიით, ნაღმტყორცნებით, საზენიტო-სარაკეტო სისტემებით, სამხედრო არტილერიით, სამხედრო იარაღით, თავდაცვის ტექნოლოგიებით, საბრძოლო მასალითა და სხვა სამხედრო აღჭურვილობით. 1992 წლის საომარი მოქმედებების დროს ქართულ მხარეს დაუპირისპირდნენ კარგად გაწვრთნილი და შეიარაღებული სამხედრო ნაწილები, რომლებიც შედგებოდა სხვადასხვა ეთნიკური წარმოშობის რუსეთის მოქალაქეებისგან, მაგალითად, რუსების, ჩეჩნების, ადიღეელების, ყაბარდოელებისა და კაზაკებისგან. რუსეთის სხვადასხვა ქალაქში არსებობდა დაქირავებული ჯარისკაცების გაწვევის ცენტრები და მათ რუსული არმიის ოფიცრები წვრთნიდნენ. გარდა ამისა, აფხაზი სამხედრო მოსამსახურეები გადიოდნენ სწავლებას რუსეთის სამხედრო აკადემიებსა და დაწესებულებებში.

104. 1992 წლის აგვისტოში რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტროს 345-ე სადესანტო პოლკი ქალაქ განჯადან (აზერბაიჯანის რესპუბლიკა) გადაიყვანეს გუდაუთის (აფხაზეთი) სამხედრო აეროპორტში. 345-ე სადესანტო პოლკი, რომელიც შედგებოდა 1800 სამხედრო მოსამსახურისგან და აღჭურვილი იყო ორი „SU-27“ გამანადგურებელი თვითმფრინავით, ოთხი „SU-25“ გამანადგურებელი თვითმფრინავით და სამი „MI-24“ ვერტმფრენით, მონაწილეობდა სამხედრო ოპერაციებში აფხაზ სეპარატისტთა მხარეს. მათ ეხმარებოდნენ რუსეთის საზღვაო ძალების გემები, კერძოდ, „ბეზუკორიზნენი“ (Bezukoriznenniy), „VTN-38“ და „KIL-25“. კონკრეტულად „ბეზუკორიზნენს“ დაევალა შეეჩერებინა ქართული მხარის სვლა ზღვიდან ბიჭვინთის მიმართულებით, საჭიროების შემთხვევაში, იარაღის გამოყენებით; გემიდან სამჯერ განხორციელდა გამაფრთხილებელი გასროლა. 345-ე პოლკი კონფლიქტის ზონაში დარჩა 1994 წელს. ოპერატიული ვიდეომასალის მიხედვით, 1994 წელს პოლკმა აფხაზეთის ტერიტორიაზე სწავლება ჩაატარა. იმავე წელს პოლკის მეთაურმა უბრძანა დაძრულიყო გუდაუთის, ცირხის, ზემო ეშერის, სოხუმისა და გალის რაიონებისკენ. გუდაუთაში, 1994 წლის 27 დეკემბერს, პოლკმა აღნიშნა თავისი დაარსების ორმოცდაათი წლისთავი. ცერემონიის დროს პოლკმა მოახდინა თავისი დიდი საომარი პოტენციალის დემონსტრირება.

105. გარდა ამისა, 643-ე საზენიტო-სარაკეტო პოლკი და 5482-ე სამხედრო პოლკი (ორივე რუსული) მონაწილეობდნენ სამხედრო ოპერაციებში აფხაზ სეპარატისტთა მხარეს. 1992 წლის 14 აგვისტოს, კონფლიქტის დაწყებისას, რუსეთის 5482-ე სამხედრო პოლკმა აფხაზეთის მხარეს მიაწოდა 984 პისტოლეტ‑-ტყვია‑მფრქვევი (ავტომატი), 267 პისტოლეტი, თვრამეტი ტყვიამფრქვევი, 500-ზე მეტი ხელყუმბარა და 500 000 სხვადასხვა ტიპის ტყვია, ასევე სამხედრო მანქანები, სამხედრო ფორმები და საკვები პროდუქტი. იმავე დღეს რუსეთმა აფხაზ სეპარატისტებს მიაწოდა თხუთმეტი ჯავშანტრანსპორტიორი. 1992 წლის 22 დეკემბერს სოჭიდან (რუსეთი) გუდაუთაში (აფხაზეთი) გაიგზავნა იარაღით დატვირთული ოცდაორი სარკინიგზო ვაგონი. 1992 წლის მარტი-აგვისტოს პერიოდში პოლკოვნიკი ა.დ., რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტროს 96-ე საავიაციო სამმართველოს უფროსი, დისლოცირებული გუდაუთაში (აფხაზეთი) (რომელიც მოგვიანებით გახდა რუსეთის სახელმწიფო დუმის წევრი), აფხაზ სეპარატისტებს ამარაგებდა სამხედრო ტექნიკით, შეიარაღებითა და საბრძოლო მასალით. ანალოგიურად, რუსმა ადმირალმა, ი.კ.-მ აფხაზებს 1992 წლის გაზაფხულზე გადასცა 500 შაშხანა. აფხაზურმა სამხედრო ძალებმა გაგრა აიღეს 1992 წლის შემოდგომაზე, რუსეთის შეიარაღებული ძალების დახმარებით.

106. გარდა ამისა, 1993 წლის 20 თებერვალს რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ გაგზავნა გამანადგურებელი ბომბდამშენი „SU-25“ სოხუმზე თავდასხმისთვის. ამერიკელი ჟურნალისტი, რომელიც იმ დროს იმყოფებოდა ამ მხარეში, წერდა, რომ ფაქტობრივად არ არსებობდა არანაირი აბსოლუტური მტკიცებულება იმ შეხედულების დასადასტურებლად, რასაც სოხუმში ყველა იზიარებდა, ვისაც კი ის ესაუბრა, რომ თავდასხმა განხორციელდა რუსების მიერ, ან რომ თვითმფრინავი ეკუთვნოდა რუსეთის საჰაერო ძალებს. ჟურნალისტი წერდა, რომ მაშინდელმა რუსეთის თავდაცვის მინისტრმა ჯერ უარყო რაიმე თავდასხმის ფაქტი, ხოლო შემდეგ კი აღიარა, რომ თავდასხმა განახორციელეს რუსმა ძალებმა. თავდასხმა განხორციელდა საქართველოს მიერ ეშერასთან ახლოს მდებარე ტერიტორიების, რუსეთის თავდაცვის კვლევითი ცენტრისა და მდინარე გუმისთის ჩრდილოეთით არც ისე შორს მდებარე სამხედრო ბაზის დაბომბვის საპასუხოდ.

107. 1993 წლის 19 მარტს საქართველოს მხარემ ჩამოაგდო გამანადგურებელი ბომბდამშენი „SU-27“. რუსეთის თავდაცვის მინისტრმა განაცხადა, რომ ჩამოგდებული თვითმფრინავი იყო ერთ-ერთი იმ ხუთი თვითმფრინავიდან, რომელიც ეკუთვნოდა საქართველოს, მაგრამ შეღებილი იყო რუსული ნიშნებით. ამერიკელი ჟურნალისტის, თომას გოლცის თქმით, რომელიც იმ დროს ადგილზე იმყოფებოდა, გაეროს სამხედრო დამკვირვებელმა დაათვალიერა თვითმფრინავი, მაგრამ გადაჭრით ვერ განაცხადა, რომ პილოტი, რომელიც დადგინდა, რომ იყო რუსეთის საჰაერო ძალების მაიორი, მოქმედებდა რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს ბრძანებების მიხედვით.

108. 1994 წელს რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ აფხაზი სეპარატისტები მოამარაგა თოთხმეტი გამანადგურებელი თვითმფრინავით. რუსეთის სპეცრაზმმა შექმნა რამდენიმე კომერციული ფირმა სეპარატისტებისთვის სამხედრო აღჭურვილობის მიწოდების მიზნით. ამ მიწოდებას კოორდინაციას უწევდა რუსული არმიის ოფიცერი, რომელიც მოგვიანებით გახდა აფხაზეთის შეიარაღებული ძალების გენერალი. მოსკოვში შემუშავდა და დამტკიცდა აფხაზეთის ქალაქების შტურმისა და ოკუპაციის გეგმები.

109. საქართველოს მთავრობის მიხედვით, რუსეთის სამშვიდობო ძალებში, სხვებთან ერთად, შედიოდნენ ის დაქირავებულები, რომლებიც მონაწილეობდნენ ჩეჩნეთის ომებში. 1994-2006 წლებში სამშვიდობო ძალების წარმომადგენლები და აფხაზეთის „მილიციელები“, რომლებიც მოქმედებდნენ დამოუკიდებლად ან ერთად, ჩაერთნენ სოფლების მრავალჯერად დარბევებში, მშვიდობიანი მოსახლეობის სახლების დაყაჩაღებაში, ძარცვასა და დაწვაში, მონაწილეობდნენ სოფლის ქუჩებში პერიოდული, განურჩეველი სროლებისა და ქართველი ეროვნების მშვიდობიანი მოქალაქეების უწყვეტი მუქარის, ცემის, დასახიჩრების, დაჭრისა და მკვლელობის ფაქტებში. დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების წარმომადგენლები, ასევე, საკუთარი შეხედულებისამებრ მუშაობდნენ საკონტროლო პუნქტებში, უსაფრთხოების ზონის ფარგლებს გარეთ. 1998 წელს დაიბომბა, ასევე, სოფლები. 1998 წელს სასამართლოს გადაეცა ფიზიკური პირების მიერ საქართველოს პროკურატურისთვის მიცემული ჩვენებების ასლები, სადაც მოთხრობილი იყო, თუ რა განიცადეს მათ, როგორც აფხაზი სეპარატისტების მიერ გალის რაიონის უსაფრთხოების ზონის სოფლებში ჩადენილი დანაშაულების შედეგად დაზარალებულმა პირებმა, 1998 წლის გაზაფხულამდე, დროის სხვადასხვა პერიოდში, რომლებსაც რუსეთის სამშვიდობო ძალების წარმომადგენლები, სავარაუდოდ, პასიურად აკვირდებოდნენ ან აქტიურად მონაწილეობდნენ მათში.

110. მომჩივნების თქმით, რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებულმა რუსმა გენერლებმა, 1994 წლიდან არაერთხელ ჩაანაცვლეს ერთმანეთი დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების (CPF) მეთაურის პოსტზე. დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალები შედგებოდა მხოლოდ რუსული სამხედრო ძალებისგან და მათი დისლოკაცია კონფლიქტის ზონაში დამოკიდებული იყო მხოლოდ რუსეთის გადაწყვეტილებასა და სურვილზე.

111. გარდა ამისა, საქართველოს მთავრობის მიხედვით, 2005 და 2006 წლებში რუსი სამხედრო მოსამსახურეები მონაწილეობდნენ სეპარატისტული ძალების მიერ გამართულ ფართომასშტაბიან სამხედრო მანევრებში; შესაბამისად, რუსმა სამხედრო ინსტრუქტორებმა აფხაზეთში მდებარე სასწავლო პოლიგონზე ჩაატარეს საველე წვრთნები. 2005 და 2006 წლებში რუსეთმა აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებს გადასცა ჯავშანტექნიკა, ასევე ორმოცი მანქანა დე ფაქტო შინაგან საქმეთა სამინისტროს და თოთხმეტი მანქანა აფხაზეთის საზღვაო ფლოტს. 2005 წლის თებერვალში გაგრის რაიონში მდებარე ყოფილ სამხედრო ობიექტზე ჩატარდა სარემონტო და სარეაბილიტაციო სამუშაოები. იმავე თვეში, რუსეთიდან აფხაზეთში ურალის მარკის ორი ავტომანქანით გაიგზავნა სპეციალიზებული აღჭურვილობა, რომელიც დამონტაჟდა ტყვარჩელში მდებარე ქარხანაში „ზარია“, ნაღმების დამზადების მიზნით.

112. 2005 წლის დეკემბერში რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ აფხაზეთის შეიარაღებულ ძალებს გადასცა ცამეტი ერთეული სამხედრო აღჭურვილობა, მათ შორის ორი ტანკი და ერთი ჯავშანმანქანა. ასევე, 2005 წელს რუსეთის შეიარაღებული ძალების წევრებმა გალის ცენტრალური ფოსტის სახურავზე დაამონტაჟეს ანტენები, რამაც შესაძლებელი გახადა ყველა სატელეფონო საუბრის მოსმენა. 2006 წელს აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებმა რუსეთისგან ასევე შეიძინა თორმეტი ტანკი და რამდენიმე საარტილერიო იარაღი. 2006 წლის ივლისში რუსეთმა მიაწოდა საბრძოლო მასალა, ავტომატური შაშხანები, ყუმბარმტყორცნები, ბომბები და ნაღმები; ეს აღჭურვილობა აფხაზეთში გადაიტანა დაახლოებით ოცდათხუთმეტ-ორმოცმა სამხედრო სატვირთო მანქანამ, რომლებმაც გადაკვეთეს მდინარე ფსოუ რუსეთის მხრიდან.

 

(i)   საყოველთაო სამხედრო ჩარევა

113 . „ჰიუმან რაითს ვოჩის“ (HRW) 1995 წლის 1 მარტის მოხსენებაში ნათქვამია:

„აფხაზეთში კონფლიქტი გამწვავდა რუსეთის ჩარევის შედეგად, რომელიც უმთავრესად აფხაზეთის მხარეს იყო, განსაკუთრებით ომის საწყის ეტაპებზე. იმ დროს, როდესაც რუსეთი მხარს უჭერდა საქართველოს რესპუბლიკის ტერიტორიულ მთლიანობას, რუსული იარაღი მოხვდა აფხაზების ხელში, რუსულმა თვითმფრინავებმა დაბომბეს სამოქალაქო ობიექტები ქართული მხარის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე, რუსულმა სამხედრო ხომალდებმა, რომლებიც დაკომპლექტებული იყო აფხაზური მხარის მხარდამჭერებით, დაბომბეს საქართველოს მიერ კონტროლირებადი სოხუმი, ხოლო რუსეთის მიერ გაწვრთნილი მებრძოლები, რომლებმაც ასევე სათანადო ანაზღაურება მიიღეს რუსეთისგან, იცავდნენ აფხაზეთის ტერიტორიას ტყვარჩელში.

...

მთელი კონფლიქტის განმავლობაში მოსკოვი ინარჩუნებდა ოფიციალურ ნეიტრალიტეტს, გმობდა ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტებს და სანქციებს უწესებდა როგორც საქართველოს, ისე აფხაზეთს, მათ მიერ განხორციელებული არასათანადო მოქმედებებისთვის. ის, ასევე, უზრუნველყოფდა ძირითად ჰუმანიტარულ დახმარებას, მაგალითად, პირველადი საჭიროების ნივთების მიწოდებას, განსაკუთრებით იმ ტერიტორიებისთვის, სადაც რუსი უმცირესობა საფრთხის ქვეშ იყო და ახდენდა საბრძოლო ზონაში ჩარჩენილი მშვიდობიანი მოსახლეობის ევაკუაციას. ომის პირველივე დღეებიდან რუსეთმა გამოყო დიპლომატები სამშვიდობო პროცესის ხელშეწყობის მიზნით, ხოლო 1994 წელს სამშვიდობო ჯარები განათავსა ცეცხლის შეწყვეტის უზრუნველყოფის მიზნით. მის სამხედრო ობიექტებსა და პერსონალს, რომელიც საბჭოთა კავშირის დაშლამდე დისლოცირებული იყო საქართველოში, თავს დაესხნენ, ხოლო საბოლოოდ, მოსკოვმა გასცა საპასუხო ცეცხლის გახსნის ბრძანება.

...საომარი მოქმედებების შეწყვეტასთან ერთად, საქართველომ ... ნება დაერთო რუსეთს საქართველოში სამი სამხედრო ბაზა შეენარჩუნებინა და თანხმობა განაცხადა აფხაზეთის სეპარატისტული რეჟიმის ტერიტორიაზე სამშვიდობოების სახით რუსეთის სამხედროების უვადო განთავსებასთან დაკავშირებით.“

114. „ჰიუმან რაითს ვოჩის“ 1995 წლის მოხსენებაში ასევე ნათქვამია, რომ რუსული იარაღი აღმოჩნდა როგორც საქართველოს, ისე აფხაზეთის ხელში. საქართველოს იარაღის ნაწილი საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ერგო, ნაწილი კი მას რუსეთმა გადასცა თბილისსა და მოსკოვს შორის ორმხრივი შეთანხმებების საფუძველზე. კერძოდ, 1992-1993 წლებში რუსეთის მთავრობამ დაიწყო საქართველოს მთავრობისთვის დიდი საომარი მასალის, ბაზების, ობიექტების და სატრანსპორტო აღჭურვილობის გადაცემა. იარაღის ნაწილი კი ხელში ჩაიგდეს საქართველოში დისლოცირებულ რუსულ სამხედრო ბაზებზე ქართველთა თავდასხმების დროს. რაც შეეხება აფხაზეთს, ეს იარაღი სავარაუდოდ მოპოვებული იყო აფხაზეთში რუსულ ობიექტებზე თავდასხმების შედეგად, შავ ბაზარზე, კორუმპირებული რუსული წყაროებისგან შესყიდვების შედეგად, კავკასიაში ბაზირებული რუსული ძალების მეთაურების მიერ სანქცირებული მარაგებიდან და მათივე მხარდაჭერის შედეგად და რუსული არმიის ან მოსკოვში, რუსეთის მთავრობის მიერ სანქცირებული მარაგებიდან და მათივე მხარდაჭერის შედეგად. მრავალი გარეშე მებრძოლი, რომელიც მხარს უჭერდა აფხაზურ მხარეს, იყო კავკასიის მთიელ ხალხთა კონფედერაციიდან (Конфедерация горских народов Кавказа), ეს იყო კავკასიის ეთნიკური, ტომობრივი და რეგიონული ჯგუფების თავისუფალი კოალიცია, რომელსაც მოსკოვი არ აღიარებდა. ეთნიკური რუსების მნიშვნელოვანი ნაწილი აფხაზეთის მხარეს იბრძოდა; ბევრი მათგანი, როგორც ჩანს, იყო დაქირავებული მებრძოლი, მათ შორის კაზაკები. აფხაზეთის ხელისუფლებამ აღიარა, რომ მათ მიიღეს მნიშვნელოვანი ფინანსური დახმარება თურქეთში, სირიასა და სხვა ადგილებში არსებული აფხაზური დიასპორისგან, იმ ძირითად დაქირავებულ მებრძოლებთან ერთად, რომელთა რაოდენობა იყო დაუზუსტებელი. მოხსენებაში მოცემული დასკვნის მიხედვით, „ჰიუმან რაითს ვოჩმა“ ვერ დაადგინა, თუ ვინ გასცა აფხაზეთის კონფლიქტის დროს რამდენიმე სამხედრო ოპერაციის განხორციელების სანქცია, თუ არ გავითვალისწინებთ იმას, რომ მტკიცებულებები მიუთითებდა რუსული ძალების გარკვეულ ჩარევაზე.

 

(ii) გუდაუთის სამხედრო ბაზა

115. 2001 წლის 12 ნოემბერს რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ეუთოს მაშინდელ თავმჯდომარეს წერილით აცნობა, რომ რუსეთის ხელისუფლებამ გაიყვანა გუდაუთაში მდებარე თავისი სამხედრო ბაზა და რომ დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალები იყენებდნენ ამ ყოფილ სამხედრო ბაზაზე არსებულ რამდენიმე ობიექტს, რათა სამშვიდობო ოპერაციებისთვის მოეხდინა ადმინისტრაციული და სატრანსპორტო მომსახურების უზრუნველყოფა. ამ წერილის ასლი გაეგზავნა გაეროს გენერალურ ასამბლეას 2001 წლის 16 ნოემბერს.

116. 2001 წლის დეკემბერში ეუთოს მინისტრთა საბჭომ აღნიშნა:

„... ვაზიანში რუსული ბაზის დახურვა და გუდაუთის რუსული ბაზიდან აღჭურვილობის გატანა იყო მნიშვნელოვნად წინგადადგმული ნაბიჯი. ... მოგიწოდებთ, განახლდეს ქართულ-რუსული მოლაპარაკებები, რომლებიც ეხება გამჭვირვალობის შესაბამისი ზომების შემუშავებას გუდაუთის ბაზის დახურვასთან დაკავშირებით. ვიმედოვნებთ, რომ მოხდება გუდაუთაში, რუსეთის ყოფილი სამხედრო ბაზის ინფრასტრუქტურის გადაცემა ოპერატიულად და კანონიერად. ჩვენი მოლოდინით, სწრაფად იქნება მიღწეული შეთანხმება რუსული სამხედრო ძალების დარჩენილი ობიექტების ფუნქციონირების ხანგრძლივობასა და პირობებთან დაკავშირებით“.

117. 2002 წლის 15 ივნისს ეუთოს ოთხი სამხედრო ექსპერტისგან (უნგრეთიდან, ესპანეთიდან და ამერიკის შეერთებული შტატებიდან) შემდგარი ჯგუფი ეწვია გუდაუთის ბაზას აფხაზეთში, ინსპექტირებისთვის მომზადების მიზნით, რომელიც მოგვიანებით უნდა ჩატარებულიყო, რის საფუძველზეც დადგინდებოდა, სამხედრო ბაზა ნამდვილად დაიშალა, თუ არა, 1999 წელს ეუთოს სტამბოლის სამიტზე მიღწეული შეთანხმების შესაბამისად. ვიზიტი განხორციელდა რუსეთის სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის მოადგილის, გენერალ ვ.ი.-ს მიწვევით, რომელიც ასევე ხელმძღვანელობდა რუსეთის სამშვიდობო ოპერაციებს. გენერალმა ეუთო-ს აცნობა, რომ გუდაუთის ბაზის კუთვნილი შეიარაღება და აღჭურვილობა გატანილი იყო და პრაქტიკულად ყველა მედესანტემ დატოვა ბაზა და იქ დარჩა რუსი ჯარისკაცების მხოლოდ ის კონტინგენტი, რომელიც პასუხისმგებელი იყო დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალებისთვის მატერიალურ-ტექნიკური მომსახურებების გაწევაზე. სამი კვირით ადრე, UNOMIG-ის ოთხი ოფიცერი, ორსაათიანი თავაზიანი ვიზიტით ეწვია ბაზაზე არსებულ ლოგისტიკურ დანაყოფს.

118. ვიზიტი 2002 წლის 15 ივნისს შედგა საქართველოს ხელისუფლებასთან კონსულტაციების შემდეგ; აფხაზურმა მხარემ უარი თქვა ვიზიტში საქართველოს მონაწილეობაზე. ექსპერტებს, რუსმა პოლკოვნიკმა (გუდაუთის ბაზაზე დისლოცირებული უსაფრთხოებისა და მხარდაჭერის ჯგუფის მეთაურმა) მიაწოდა მოკლე ინფორმაცია და აცნობა მისი ჯგუფის შემდეგი ამოცანების შესახებ: დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა; დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების ვერტმფრენის დანაყოფის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა და მისთვის მომსახურების გაწევა; უსაფრთხოების ზონაში ამოცანების შესასრულებლად სამხედრო მობილური ჯგუფის (ბატალიონის მოცულობის) შექმნა და გაწვრთნა; და სოხუმსა და ადლერს (ქალაქი რუსეთში) შორის გზაზე სამხედრო პოლიციის ფუნქციის შესასრულებლად პერსონალის უზრუნველყოფა.

119. ეუთოს ექსპერტებმა დაათვალიერეს შენაერთი და ეწვივნენ იქ არსებულ უმეტეს ობიექტებს. ეუთოს ჯგუფმა დააფიქსირა მსხვილფეხა რქოსანი საქონლის და სხვა პირუტყვის არსებობა შენაერთის ტერიტორიის შიგნით და ასაფრენ-დასაფრენ ბილიკთან ახლოს. ასევე, იყო რამდენიმე მშვიდობიანი მოქალაქე. ჯგუფს უთხრეს, რომ ისინი იყვნენ ბაზის ყოფილი თანამშრომლები, რომლებიც იქ ცხოვრობდნენ რუსეთში საცხოვრისის ნაკლებობის გამო. ჯგუფს ისეთი შთაბეჭდილება დარჩა, რომ ბაზაზე არსებული სამხედრო ნაწილი, როგორც ჩანს, დაიშალა და მოხდა დარჩენილი პერსონალის რეორგანიზაცია. ექსპერტებმა აღნიშნეს, რომ ადგილს, ზოგადად მოიხსენიებდნენ „დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების ტერიტორიად“ და მათი რეკომენდაციის მიხედვით ობიექტის სტატუსის შესახებ საჭირო იყო დამატებითი ახსნა-განმარტების მოძიება.

120. საქართველოს მთავრობის მიხედვით, რუსეთი გუდაუთაში სამხედრო ბაზას ინარჩუნებდა საქართველოს თანხმობის გარეშე, რითაც დაირღვა 2001 წელს ბაზიდან ძალების გაყვანასთან დაკავშირებული მისი ვალდებულება. 2003 წლის ივლისსა და ოქტომბერში საქართველოს მუდმივმა წარმომადგენელმა გაეროში და საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა გააპროტესტეს გუდაუთის ბაზის განგრძობადი არსებობა და ფუნქციონირება.

121. საქართველოს პარლამენტმა გამოსცა მრავალი რეზოლუცია, რომლებიც აფხაზეთში დისლოცირებულ რუსულ ჯარებს გასვლისკენ მოუწოდებდა. კერძოდ, 2005 წლის 10 მარტს მან მიიღო საქართველოს პარლამენტის რეზოლუცია საქართველოს ტერიტორიაზე მდებარე რუსეთის ფედერაციის სამხედრო ბაზების შესახებ, რომელშიც აღნიშნული იყო, რომ რუსეთის ხელისუფლების ორგანოებმა გუდაუთის სამხედრო ბაზიდან გაიტანეს მხოლოდ ის იარაღი და სამხედრო ტექნიკა, რომელიც იკრძალებოდა ევროპაში ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შესახებ ხელშეკრულებით, და რომ იქ დარჩა დაახლოებით 300 ჯარისკაცი. შეუძლებელი იყო ბაზაზე მისვლა იქ არსებული მდგომარეობის გადამოწმების მიზნით იმის გამო, რომ რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების მხრიდან არ არსებობდა საკმარისი თანამშრომლობა.

122. 2006 წლის 2 მაისს საინფორმაციო სააგენტო „რია ნოვოსტის“ მიერ დასმულ შეკითხვებზე, რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ოფიციალურმა წარმომადგენელმა განაცხადა, რომ რუსეთმა სრულად შეასრულა 1999 წლის ეუთოს სტამბოლის სამიტზე მიღწეული შეთანხმებიდან გამომდინარე ვალდებულებები და დატოვა გუდაუთაში მდებარე სამხედრო ბაზა. ეუთოს წარმომადგენლები გუდაუთაში 2002 წლის ივნისში მივიდნენ და დააფიქსირეს, რომ რუსეთს თავისი ძალები გაყვანილი ჰყავდა ბაზიდან.

123. თუმცა, 1999 წელს ეუთოს სამიტზე გაკეთებულ განცხადებაში არ იყო დაკონკრეტებული სამხედრო ძალების გაყვანის კონტროლის მექანიზმი, რუსეთი დაეთანხმა გერმანიის ინიციატივას კონტროლის საერთაშორისო კომისიის შექმნასთან დაკავშირებით. მაგრამ, საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების მხრიდან შემაფერხებელი ღონისძიებების გამო, ასეთი კომისიის შექმნა შეუძლებელი გახდა. რუსეთის ხელისუფლების ორგანოები მზად იყვნენ ემასპინძლათ ამ კომისიისთვის გუდაუთის ყოფილი სამხედრო ბაზის ტერიტორიაზე (რომელშიც იმ დროს რუსი სამშვიდობოები ცხოვრობდნენ), საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებს ამ ინიციატივის მიმართ კონსტრუქციული დამოკიდებულება რომ გამოეჩინა.

124. 2006 წლის 12 მაისს რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ოფიციალურმა წარმომადგენელმა, რუსეთის სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული საერთაშორისო საინფორმაციო სააგენტო „რია ნოვოსტის“ მიერ დასმული შეკითხვის საპასუხოდ განაცხადა, რომ აფხაზეთში თავისი ვიზიტის დროს ნატოს საპარლამენტო ასამბლეის წარმომადგენლები შეხვდნენ დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების წარმომადგენლებს. თუმცა, მათ ვერ დააკონკრეტეს, თუ რა მიზნით წარადგინეს თხოვნა გუდაუთის ბაზაზე ვიზიტისთვის საჭირო ნებართვის გაცემასთან დაკავშირებით; შედეგად, ვიზიტი არ შედგა; საგარეო საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელმა დაამატა, რომ ნატოს საპარლამენტო ასამბლეის დელეგაციის ხელმძღვანელმა ქართული პრესისთვის მიცემულ ინტერვიუში განაცხადა, რომ მის დელეგაციას უარი არ უთხრეს 2006 წლის მაისის დასაწყისში გუდაუთის ბაზაზე ვიზიტთან დაკავშირებულ ნებართვაზე.

125. 2007 წლის 25-26 ივნისს ევროკავშირი-საქართველოს საპარლამენტო ასოციაციის კომიტეტმა გამოაქვეყნა საბოლოო განცხადება და რეკომენდაციები, რომლებშიც ის მიესალმა 2006 წლის დეკემბერში, თბილისში რუსული სამხედრო შტაბის დახურვას და მოუწოდა რუსეთის ფედერაციის შესაბამის ორგანოებს, დაეხურათ გუდაუთის სამხედრო ბაზა და საერთაშორისო ინსპექტირების ჯგუფებს სათანადოდ გაეკონტროლებინათ იქ არსებული მდგომარეობა.

 

(iii)  ოფიციალური განცხადებები მსოფლიოს მასშტაბით რუსეთის მოქალაქეების მხარდასაჭერად

126. 2003 წლის 29 ნოემბერს გამართულ პრესკონფერენციაზე რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა იგორ ივანოვმა განაცხადა, რომ რუსეთი მაქსიმალურ დახმარებას გაუწევდა თავის მოქალაქეებს აფხაზეთში და არ დაუშვებდა მათი უფლებების დარღვევას. 2006 წლის 7 თებერვალს რუსულ ტელეარხ „ORT“-თვის მიცემულ ინტერვიუში რუსეთის თავდაცვის მინისტრმა სერგეი ივანოვმა განაცხადა, რომ რუსი ჯარისკაცები მზად იყვნენ დახმარებოდნენ სამშვიდობო ძალებს აფხაზეთში.

127. 2006 წლის ივლისში რუსეთის დუმამ უფლება მისცა რუს ჯარებს დაეცვათ რუსეთის მოქალაქეები მსოფლიო მასშტაბით.

128. 2006 წლის 18 ივლისს რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ თავის ვებგვერდზე გამოაქვეყნა განცხადება საქართველოს პარლამენტის მიერ იმავე დღეს გამოცემულ განკარგულებასთან დაკავშირებით, რომელშიც საქართველოს პარლამენტი საქართველოს მთავრობას ავალებდა, დაეწყო აფხაზეთში სამშვიდობო ოპერაციების შეწყვეტისა და მათი საერთაშორისო საპოლიციო ძალებით ჩანაცვლების პროცესი. რუსეთის სამინისტროს განცხადებით, ქართული მხარის განკარგულება რუსეთმა პროვოკაციად მიიჩნია. საქართველოს მიერ რუსი სამშვიდობოების მიმართ გამოყენებული ულტიმატუმის ენას უკუმოქმედება ჰქონდა. ცალმხრივი გადაწყვეტილებები ვერ გამოიწვევდა არსებული საერთაშორისო ხელშეკრულებების შეწყვეტას. წინა წლებში რუსეთი საერთაშორისო პარტნიორებთან ერთად ცდილობდა სუსტი ბალანსის შენარჩუნებას, რომელიც დაირღვა ქართველი პოლიტიკოსების მიერ გამოყენებული აგრესიული რიტორიკით და მცდელობებით, გამოეყენებინათ პროვოკაციები და სამხედრო ძალა აფხაზეთში პრობლემის მოსაგვარებლად. სიტუაცია კონტროლს ემორჩილებოდა მხოლოდ არსებული სამშვიდობო მექანიზმის ფუნქციონირების ხარჯზე. თბილისის უპასუხისმგებლო ქმედებებს შეიძლება გამოუსწორებელი ზიანი მიეყენებინა კონფლიქტის მშვიდობიანად მოგვარების მცდელობებისთვის. რუსული მხარე იღებდა ყველა საჭირო ზომას არსებული საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულების უზრუნველსაყოფად, რეგიონში მდგომარეობის დესტაბილიზაციის თავიდან ასაცილებლად და იქ მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეების უფლებებისა და ინტერესების დასაცავად.

129. 2006 წლის 20 ივლისს რუსულმა მედიასაშუალებებმა მოიყვანეს რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის სერგეი ლავროვის ნათქვამი იმის შესახებ, რომ საქართველო ხელს უშლიდა აფხაზეთის კონფლიქტის მოგვარებას. ჟურნალისტის კითხვაზე, მზად იყო თუ არა რუსეთი, როგორც მან არაერთხელ განაცხადა, დაეცვა თავისი მოქალაქეები აფხაზეთში საქართველოს მხრიდან სამხედრო მოქმედებების შედეგებისგან, რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა განაცხადა, რომ რუსულმა მხარემ ორი დღით ადრე უკვე დაამტკიცა, რომ იგი თავის მოქალაქეებს ყველა არსებული საშუალებით დაიცავდა და რომ იგი არავის ურჩევდა შეხებოდა რუსეთის მოქალაქეების ან რუსი სამშვიდობოების სიცოცხლესა და პიროვნულ ღირსებას.

130. ერთი დღით ადრე, 2006 წლის 19 ივლისს, აფხაზეთის დე ფაქტო პარლამენტმა გააკეთა განცხადება, რომელშიც დაგმო საქართველოს პარლამენტის რეზოლუცია, რითაც ის კონფლიქტის ზონიდან რუსი სამშვიდობოების გაყვანას მოითხოვდა. განცხადებაში ნათქვამი იყო, რომ მათი გაყვანა გამოიწვევდა დაძაბულობის გარდაუვალ ესკალაციას აფხაზეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში. სამშვიდობოების გაყვანის შემთხვევაში პარლამენტი აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტის სერგეი ბაღაფშისგან მოითხოვდა სამშვიდობო პროცესიდან აფხაზეთის ძალების გაყვანის შესახებ განცხადების გაკეთებას. განცხადება მოუწოდებდა საერთაშორისო თანამეგობრობას, გამოეყენებინა ყველა ძალისხმევა რეგიონში მშვიდობისა და სტაბილურობის შესანარჩუნებლად და საქართველოს ხელმძღვანელობის „მილიტარისტული გეგმების“ ჩასაშლელად.

131. 2006 წლის 13 ოქტომბერს რუსულ გაზეთში „სპუტნიკი“ გამოქვეყნდა რუსეთის საჰაერო ძალების მთავარსარდლის განცხადება იმის შესახებ, რომ რუსეთს შესაძლოა გამოეყენებინა თავისი საჰაერო ძალები იმ შემთხვევაში, თუ ქართული მხარე შეუტევდა რუს სამშვიდობოებს, რომლებიც, სხვა ადგილებთან ერთად, აფხაზეთში იყვნენ დისლოცირებულნი.

 

(iv)  დამატებითი ინფორმაცია საერთაშორისო წყაროებიდან

132. ევროკავშირის საგარეო პოლიტიკის გენერალური დირექტორატის 2006 წლის 17 თებერვლის ინფორმაციულ ჩანაწერში სამხრეთ კავკასიაში „გაყინული კონფლიქტების“ შესახებ, აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში კონფლიქტებთან მიმართებით, სხვებთან ერთად, ნათქვამია შემდეგი:

„... საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის ოფიციალური აღიარების მიუხედავად, რუსეთი ხელს უწყობს ამ რეგიონების სეპარატისტულ მისწრაფებებს სხვადასხვა სახის მხარდაჭერისა და მათი მცხოვრებლებისთვის რუსეთში უვიზოდ შესვლისა და რუსეთის მოქალაქეობის შეთავაზების მეშვეობით. რუსი სამშვიდობოები ზოგადად მიჩნეულია მიკერძოებულად.

...

აფხაზეთი სარგებლობდა დე ფაქტო დამოუკიდებლობით 1992-93 წლებში, საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების წინააღმდეგ თბილისის ომის შემდეგ.

...

საქართველო დასუსტებული იყო სხვა განხეთქილებების ფონზე, ხოლო მისი არმია დაუპირისპირდა არა მხოლოდ აფხაზებს, არამედ კავკასიის სხვა მხარეებიდან ჩამოსულ, ძალიან დიდი რაოდენობის მებრძოლებს, ასევე რუსეთის ჯარებს, როდესაც ის ცდილობდა რეგიონზე კონტროლის დაწესებას.

...

კონფლიქტის დროს დაიღუპა დაახლოებით 10,000 ადამიანი და 300,000 ადამიანი გახდა „იძულებით გადაადგილებული პირი“ („იგპ“).

ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმება გაფორმდა 1994 წელს, მოსკოვის შეთანხმების სახელით ცნობილი ხელშეკრულების საფუძველზე. ეს ასევე უზრუნველყოფს საფუძველს დსთ-ს სამშვიდობო ძალებისთვის, რომელიც ფაქტობრივად რუსული ძალა იყო და აფხაზეთს დანარჩენი საქართველოსგან გამყოფი მდინარე ენგურის გასწვრივ, ბუფერულ ზონაში პატრულირებადი დაახლოებით 1,800 ჯარისკაცისგან შედგებოდა.

ცოტა რამ თუ შეიცვალა საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ.

...

გაეროს სადამკვირვებლო მისია საქართველოში (UNOMIG) კონფლიქტის ზონაში ახორციელებს ცეცხლის შეწყვეტის მონიტორინგს“.

133. გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის მარტის მოხსენებაში ნათქვამია:

„არასდროს არსებობდა რეგიონში მშვიდობის რეალური ინტერნაციონალიზაციის სურვილი, შესაძლოა, ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების მიმართ რუსეთის ინტერესების სენსიტიურობის გათვალისწინებით”.

134. საქართველოში კონფლიქტის შესახებ საკუთარ ანგარიშში ფაქტების‑დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისია (შემდგომში „ევროკავშირის ფაქტების‑დამდგენი მისია“ ან „IIFFMCG“), რომელიც შეიქმნა ევროპის საბჭოს 2008 წლის 8 დეკემბრის გადაწყვეტილებით, აღწერდა რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობებს 1990-იან და 2000-იან წლებში, ხოლო, კერძოდ, რუსეთის სამხედრო კონტინგენტის საქართველოში განლაგებას, შემდეგი სახით:

„1990-იანი წლების ბოლოდან, საქართველოს ხელისუფლებამ ხელახლა სცადა ქვეყანაში რუსეთის სამხედრო შენაერთების შემცირება. 1993 წელს საქართველომ და რუსეთმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას საქართველოდან რუსული ჯარების გაყვანის შესახებ, რაც უნდა მომხდარიყო 1995 წლამდე, მაგრამ შეთანხმება ძალაში არ შესულა. მომდევნო წლებში ხელი მოეწერა ორმხრივ შეთანხმებებს რუსული სამხედრო ბაზების განთავსების შესახებ, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვან მათგანს ხელი მოეწერა1995 წლის 15 სექტემბერს. ამ შეთანხმების მიხედვით, საქართველოში დისლოცირებული იყო ოთხი რუსული ბაზა: ბათუმში (აჭარა), გუდაუთაში (აფხაზეთი), ახალქალაქში (სომხებით დასახლებული სამცხე-ჯავახეთის რაიონი) და ვაზიანში (თბილისთან ახლოს). 1998 წლის ნოემბერში ხელი მოეწერა შეთანხმებას რუსეთის სასაზღვრო ჯარების გაყვანის შესახებ და 1999 წელს რუსეთის ყველა სასაზღვრო ჯარმა საქართველო დატოვა. 1999 წელს ეუთოს სტამბოლის სამიტის დროს, რუსეთმა აიღო საქართველოში თავისი სამხედრო ბაზების დაშლის ვალდებულება. 2001 წელს ვაზიანის ბაზიდან მოხდა სამხედროების გაყვანა და გუდაუთის ბაზის ინფრასტრუქტურა გადაეცა დსთ-ს (ფაქტობრივად რუსულ) სამშვიდობო ძალებს აფხაზეთში. ორი დანარჩენი ბაზის დაშლა გახდა რთული მოლაპარაკებების საგანი, მაგრამ ის საბოლოოდ განხორციელდა 2007 წელს.

რუსეთი, ან მინიმუმ, რუსეთის ფედერაციის ტერიტორიის (პირველ რიგში, კავკასიის ხალხთა კონფედერაციიდან) გარკვეული ძალები 1990-იანი წლების დასაწყისიდან ჩაერივნენ საქართველოს კონფლიქტებში როგორც აფხაზეთთან, ისე სამხრეთ ოსეთთან. ამ ჩარევის გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა აფხაზეთის მხარეს მებრძოლი ჯარების სამხედრო გამარჯვება ქართულ ჯარებზე. მაგრამ, 1990-იანი წლების დასაწყისში, რუსეთის ამ ჩარევას არათანამიმდევრული ხასიათი მიეცა. თავად რუსეთში არსებულმა პოლიტიკურმა კრიზისმა გავლენა მოახდინა ამ რეგიონში რუსეთის პოლიტიკაზე. აფხაზეთში დისლოცირებული ადგილობრივი რუსი მეთაურები აქტიურად უჭერდნენ მხარს აფხაზ მხარეს. რუსეთის მთავრობაში არსებული უთანხმოებებით შეიძლება აიხსნას ის, თუ რატომ იღებდნენ რუსეთის უწყვეტ მხარდაჭერას საქართველოც და სეპარატისტული ძალებიც.

შემდგომი სამშვიდობო პროცესები აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში მეტწილად რუსეთის ხელში იყო. დაახლოებით 15 წლის განმავლობაში შესაძლებელი გახდა რეგიონში მინიმალური სტაბილურობის შენარჩუნება, ანუ შედარებით დიდი სამხედრო ოპერაციების შეჩერება. კონფლიქტები რეალურად გაიყინა...

... რუსეთი ჩართული იყო ამ კონფლიქტებში, როგორც მთავარი სამშვიდობო ძალა, როგორც მშვიდობის ხელშემწყობი და როგორც გაეროს გენერალური მდივნის მეგობართა ჯგუფის წევრი, თუმცა, ის აშკარად იჩენდა მიკერძოებულობას კონფლიქტის „სეპარატისტი“ მხარეების მიმართ. მის პოლიტიკას საქართველოს მიმართ, თბილისში აღიქვამდნენ არა როგორც „მშვიდობის ხელშეწყობის, არამედ როგორც ნაწილებად დაშლის პოლიტიკას“...

... 1992-1994 წლების ქართულ-აფხაზურ შეიარაღებულ კონფლიქტთან და მის შედეგებთან დაკავშირებით ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და არაერთგვაროვნად ინტერპრეტირებული თემა იყო რუსეთის როლი კონფლიქტში და მისი პასუხისმგებლობა ამ კონფლიქტთან დაკავშირებით. ქართველი, აფხაზი და რუსი მეცნიერები შეთანხმდნენ იმასთან დაკავშირებით, რომ რუსეთის ჩარევას არათანმიმდევრული ხასიათი ჰქონდა. გავრცელებული მოსაზრებით, მოსკოვში მომხდარმა პოლიტიკურმა კრიზისმა, რომელსაც მოჰყვა 1993 წლის ოქტომბერში, პრეზიდენტ ელცინის მიერ პარლამენტის იძულებითი დათხოვნა, გამორიცხა რუსეთის კარგად შემუშავებული, დაბალანსებული ჩარევა მის სამხრეთ საზღვართან ახლოს მდებარე კონფლიქტურ ზონაში. როგორც ჩანდა, რუსეთის პოლიტიკური ისტებლიშმენტის მნიშვნელოვან ელემენტებს სურდათ ახალი პოსტსაბჭოთა სახელმწიფოების, მათ შორის, კავკასიის სახელმწიფოების ტერიტორიული მთლიანობის პრინციპის დაცვა, მაგრამ ეს არ იყო საყოველთაო შეხედულება და, განსაკუთრებით, არ იყო აფხაზეთში დისლოცირებული იმ რუსი სამხედრო ან ადგილობრივი მეთაურების მთავარი საზრუნავი, რომლებიც აქტიურად უჭერდნენ მხარს აფხაზურ მხარეს. რუსეთის მთავრობის შიგნით არსებულ სხვადასხვა ფრაქციას შორის არსებული განხეთქილების ფაქტი განმარტავს, ორივე მხარე, ქართველებიც და აფხაზებიც, რატომ იღებდა მნიშვნელოვან მხარდაჭერას რუსეთისგან.

კონფლიქტის ორივე მხარის მორიგების საერთაშორისო მცდელობები პრაქტიკულად შეუფერხებლად გრძელდებოდა, როგორც აფხაზეთში შეიარაღებული დაპირისპირების პერიოდში, ისე მის შემდეგ. ბევრი ასეთი მცდელობა განხორციელდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ეგიდით. საქართველოს მეგობართა ჯგუფი, რომელიც შეიქმნა 1993 წლის დეკემბერში და რომელშიც შედიოდნენ საფრანგეთი, გერმანია, რუსეთის ფედერაცია, დიდი ბრიტანეთი და შეერთებული შტატები, მხარს უჭერდა გაეროს სამშვიდობო ძალისხმევას.

ეს განსაკუთრებით შეეხებოდა 1997 წლის ივლისის შემდგომ პერიოდს, როდესაც ჯგუფი ოფიციალურად ჩაერთო გაეროს მიერ დაფინანსებულ ქართულ-აფხაზურ სამშვიდობო პროცესში, რასთან დაკავშირებითაც მას გადაერქვა სახელი და ეწოდა „გაეროს გენერალური მდივნის მეგობართა ჯგუფი“.

მნიშვნელოვანი და მრავალმხრივ გადამწყვეტი როლი ითამაშა რუსეთის ფედერაციამ თავის, როგორც გაეროს მიერ დაფინანსებული სამშვიდობო ძალისხმევის ფასილიტატორის, მეგობართა ჯგუფის წევრის რანგში, ასევე, დამოუკიდებლად (გაეროსთან სხვადასხვა ხარისხის კოორდინაციისა თუ კონსულტაციების საფუძველზე).

... 2001 წლის შემდეგ საქართველოში ადგილი ჰქონდა ხუთი ფართომასშტაბიანი დაბომბვის ინციდენტს, რუსეთმა ყველა მათგანი უარყო. 2001 წლის ოქტომბერში ცხრა ამოუცნობმა რეაქტიულმა თვითმფრინავმა დაბომბა საქართველოს მიერ კონტროლირებადი კოდორის ხეობის ტერიტორიები. ... 2007 წლის მარტში „Mi-24“ ტიპის ვერტმფრენებმა დაბომბეს კოდორის და ჩხალთის ხეობები და ჭუბერის უღელტეხილი. 2008 წლის აპრილში ვიდეოფირზე აღბეჭდეს ავიაგამანადგურებელი „MiG-29“, რომელმაც გალის რაიონში ჩამოაგდო შეუიარაღებელი ქართული უპილოტო დრონი. გარდა ამისა, საქართველო ამტკიცებდა, რომ რუსეთს აფხაზეთში პერიოდულად შეჰქონდა სამხედრო ტექნიკა... 1994 წლის ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების დარღვევით. სამხედრო წესების დარღვევებში ქართული მხარის მიერ რუსული მხარის დადანაშაულების საპასუხოდ, რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ განაცხადა, რომ 2007 წელს აფხაზეთში მყოფმა სამშვიდობოებმა დაასახელეს შემთხვევები, როდესაც ქართული სამხედრო თვითმფრინავები სავარაუდოდ დაფრინავდნენ უსაფრთხოების ზონის თავზე...

... არსებობს რამდენიმე ანგარიში და პუბლიკაცია, მათ შორის რუსული წყაროებიდან, სადაც მითითებულია სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის ძალებისთვის რუსული მხარის მიერ უზრუნველყოფილი წვრთნისა და აღჭურვის შესახებ, 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტამდე“.

135. რაც შეეხება სამშვიდობო ძალებს აფხაზეთში, ევროკავშირის ფაქტების‑ დამდგენი მისიის 2009 წლის ანგარიშში ნათქვამია:

 

„საქართველოს კონფლიქტის ზონებში რუსეთის სამშვიდობო როლის შესახებ დავა

საქართველო-რუსეთის ორმხრივ ურთიერთობებში განხეთქილების თემას წარმოადგენდა აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში რუსეთის სამშვიდობო როლი და საქართველოს დიპლომატიური ძალისხმევა მუდმივად აქეთ იყო მიმართული. საქართველო სულ უფრო მეტად ითხოვდა მოლაპარაკებების არსებული ფორმატის გადახედვას და კონფლიქტის ზონებში განთავსებული სამშვიდობო ძალების ინტერნაციონალიზაციას. არსებული ფორმატები ეფუძნებოდა შეთანხმებებს ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ, რომლებმაც დაასრულეს 1991-1994 წლების შეიარაღებული კონფლიქტები საქართველოსა და ორ რეგიონს შორის.

... რაიმე მნიშვნელოვან საერთაშორისო ზეწოლას ამ სამშვიდობო ფორმატების გადასახედად, სადაც რუსეთი ცენტრალურ როლს ასრულებდა, ადგილი არ ჰქონია. ზოგიერთი დასავლელი პოლიტიკური მიმომხილველი აღიარებდა, რომ სამშვიდობო ძალები ხელს უშლიდნენ საქართველოს მთავრობას დაეწყო სამხედრო მოქმედებები სეპარატისტული ტერიტორიების კვლავ შემოერთების მიზნით. მაგრამ, საქართველოს აღქმით, რუსეთის სამშვიდობო ძალები, ფაქტობრივად, მესაზღვრეებად იქცნენ, რომლებიც საქართველოს სეპარატისტული ტერიტორიების ადმინისტრაციულ საზღვრებს იცავდნენ.

საქართველოს მოთხოვნას აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში სამშვიდობო ფორმატების ინტერნაციონალიზაციასთან დაკავშირებით დასავლეთში თავშეკავებით შეხვდნენ. საერთაშორისო ორგანიზაციებმა და საქართველოს დასავლელმა პარტნიორებმა რუსეთს დაუთმეს მშვიდობისმყოფელის და შუამავლის როლი იმ მოტივით, რომ რუსეთმა ფორმალურად მაინც ცნო საქართველოს სუვერენიტეტი...

... ევროკავშირი არ იყო ჩართული უსაფრთხოების „სერიოზულ“ საკითხებში, ვინაიდან, რუსეთის ფედერაცია მხარს არ უჭერდა მის უფრო აქტიური მონაწილეობის ფორმას, მაგალითად, სამშვიდობო ძალების შემოყვანას...

კონფლიქტის ზონების სამშვიდობო ოპერაციებში რუსეთის ცენტრალური როლის მიმართ საქართველოს მიერ გამოხატული წინააღმდეგობა ძირითადად განპირობებული იყო იმით, რომ სამხრეთ კავკასიაში რუსეთის მთავარი როლი კონფლიქტის მართვისას გამოიხატებოდა არა „მშვიდობის შენარჩუნებაში, არამედ დანაწევრებაში“. რუსეთს უყურებდნენ, როგორც მთავარ მოქმედ პირს, რომლის ინტერესებში შედიოდა რეგიონში კონფლიქტების გაყინვა, რათა შეენარჩუნებინა „კონტროლირებადი არასტაბილურობა“ სამხრეთ კავკასიაში საკუთარი ძალის დემონსტრირების მიზნით. უფრო მეტიც, რუსეთი მხარს უჭერდა აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის თანმიმდევრულ ანექსიას, რომელიც განხორციელდებოდა ამ ტერიტორიების ინტეგრაციის გზით ეკონომიკურ, იურიდიულ და უშიშროების სივრცეში.

... 2008 წლის 5 ივნისის რეზოლუციაში ევროკავშირის პარლამენტმა განაცხადა, რომ რუსული ჯარები ვეღარ მოიაზრებოდნენ ნეიტრალურ და მიუკერძოებელ სამშვიდობო ძალებად და სამშვიდობო ძალების ეს ფორმატი ხელახლა იყო გადასახედი.

საქართველომ გააძლიერა მოწოდებები სამშვიდობო ძალების ფორმატის შეცვლასთან დაკავშირებით; კერძოდ, არსებული სამშვიდობო ოპერაციის ჩანაცვლება ქართულ-აფხაზური გაერთიანებული პოლიციის ძალებით, ევროკავშირისა და ეუთოს მეთვალყურეობისა და წვრთნის საფუძველზე, იმ შესაძლებლობის გამორიცხვის გარეშე, რომ რუსეთის ფედერაციას შეეძლო ეთამაშა გარკვეული როლი. საქართველომ განაცხადა, რომ, თუ სამშვიდობო ფორმატში ძირეული ცვლილებების შეტანა არ მოხდებოდა, ის მზად იყო გაეკეთებინა ოფიციალური მოთხოვნა დსთ-ის სამშვიდობო ძალების გაწვევის თაობაზე.".

 

(v) საქართველოსა და რუსეთს შორის 2008 წლის აგვისტოს სამხედრო კონფლიქტის შემდგომი მოვლენები

136. 2008 წლის აგვისტოში საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის მომხდარი შეიარაღებული კონფლიქტის შემდეგ, 2008 წლის 26 აგვისტოს რუსეთმა აფხაზეთი ცნო დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ.

137. 2008 წლის სექტემბერში რუსეთმა ხელი მოაწერა „მეგობრობისა და თანამშრომლობის“ შესახებ შეთანხმებას აფხაზეთთან, რომლითაც დაჰპირდა მისი საზღვრების დაცვაში დახმარებას. შეთანხმება ითვალისწინებდა სამხედრო ბაზის შექმნას და 3,800-მდე რუსი ჯარისკაცის აფხაზეთში დისლოცირებას. 2009 წელს რუსეთსა და აფხაზეთს შორის ხელი მოეწერა კიდევ ერთ შეთანხმებას „აფხაზეთის სახელმწიფო საზღვრის დაცვის ერთობლივი ძალისხმევის შესახებ“. ეს უკანასკნელი შეთანხმება, რომელიც გაფორმდა პირველი ხუთი წლის ვადით და ექვემდებარებოდა ვადის ავტომატურად განახლებას, ითვალისწინებდა, რომ რუსეთის უშიშროების ფედერალური სამსახურის თანამშრომლებს უნდა შეესრულებინათ მესაზღვრეების ფუნქციას აფხაზეთის ადმინისტრაციულ საზღვრებთან.

138. 2009 წლის 26 აგვისტოს გამართულ პრესკონფერენციაზე რუსეთის მაშინდელმა პრემიერ-მინისტრმა განაცხადა, რომ „რუსეთი აპირებდა გაეგრძელებინა ყოვლისმომცველი პოლიტიკური და ეკონომიკური მხარდაჭერა როგორც სამხრეთ ოსეთის, ისე აფხაზეთისთვის“.

139. 2009 წლის სექტემბერში რუსეთმა და აფხაზეთმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას სამხედრო სფეროში თანამშრომლობის შესახებ. იგი ითვალისწინებდა თანამშრომლობას, რომლის მიზანი იყო, სხვასთან ერთად, სამხედრო უსაფრთხოების გაძლიერება და ზომების მიღება ნდობის აღდგენის მიზნით, საჰაერო სივრცის უსაფრთხოებისა და კონტროლის უზრუნველსაყოფად; ურთიერთმოქმედება საზღვაო სფეროში საზღვაო კომუნიკაციების დაცვისა და საზღვაო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით; მხარეთა სამხედრო საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სამხედრო მოსამსახურეების მომზადება; სამხედრო სპეციალისტების გაგზავნა ეროვნული სამხედრო და სამხედრო-ტექნიკური პერსონალის მომზადების მიზნით; თანამშრომლობა სამხედრო კომუნიკაციებისა და ავტომატიზებული მართვის სისტემების სფეროში; თანამშრომლობა სამხედრო დაზვერვის სფეროში; სახელმწიფოთაშორისი სამხედრო ტრანსპორტირების უზრუნველყოფა; ჯარების მეტეოროლოგიური, ჰიდროლოგიური და ტოპოგრაფიული მხარდაჭერის უზრუნველყოფა; და ჯარების ლოგისტიკური და ტექნიკური მხარდაჭერა.

140. ასევე, 2009 წლის სექტემბერში რუსეთმა და აფხაზეთმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას ინვესტიციების ხელშეწყობისა და ორმხრივი დაცვის შესახებ. შეთანხმება ითვალისწინებდა, რომ იგი გავრცელდებოდა 1994 წლის იანვრის შემდეგ, ერთ-ერთი ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ინვესტორების მიერ მეორე ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე განხორციელებულ ყველა ინვესტიციაზე, მეორე ხელშემკვრელი სახელმწიფოს კანონმდებლობის შესაბამისად.

141. 2010 წელს რუსეთმა და აფხაზეთმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას „აფხაზეთში ერთობლივი რუსული სამხედრო ბაზის“ შექმნის შესახებ, რომელიც დასაწყისში ძალაში იყო ორმოცდაცხრა წლის განმავლობაში, შემდეგ კი ექვემდებარებოდა განახლებას ყოველი თხუთმეტი წლის შემდეგ. შეთანხმებაში (i) აღნიშნული იყო მიზანი, ზემოაღნიშნული „მეგობრობისა და თანამშრომლობის“ შესახებ 2008 წლის შეთანხმების პირობების შესრულების შესახებ, (ii) რომ მას ხელი მოეწერა აფხაზეთის თხოვნის საპასუხოდ, რომელიც ეხებოდა მის ტერიტორიაზე რუსეთის სამხედრო შენაერთების განლაგებას, სამხედრო დახმარების გასაწევად, რომელიც მიზნად ისახავდა აფხაზეთის რესპუბლიკის სუვერენიტეტისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფას და გარე და ტერორიზმის საფრთხისგან დაცვას და (iii) ხაზგასმული იყო, რომ რუსეთის სამხედრო შენაერთების აფხაზეთის ტერიტორიაზე ყოფნა განპირობებული იყო რეგიონში მშვიდობისა და სტაბილურობის შენარჩუნების ინტერესით, ემსახურებოდა ორივე ქვეყნის გრძელვადიან სტრატეგიულ ინტერესებს და მას თავდაცვითი ხასიათი ჰქონდა. გაერთიანებული რუსული სამხედრო ბაზის ლოკაციები აფხაზეთში, სხვა ტექნიკური დანიშნულების ობიექტების გარდა, მოიცავდა შვიდ სამხედრო ბარაკს (военный городок).

142. გარდა ამისა, 2014 წელს რუსეთმა და აფხაზეთმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას, რომლითაც აიღეს ალიანსისა და სტრატეგიული პარტნიორობის ვალდებულება.

 

(b)   პოლიტიკური კავშირები და ეკონომიკური მხარდაჭერა

143. 1992 წლის აგვისტოში აფხაზეთის დე ფაქტო უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარემ, ვ. არძინბამ რუსეთის ხელისუფლებას (მათ შორის, რუსეთის თავდაცვის მინისტრს და პრემიერ-მინისტრის პირველ მოადგილეს) აცნობა აფხაზეთის დე ფაქტო უმაღლესი საბჭოს გადაწყვეტილება საბჭოთა პერიოდის იმ სხვადასხვა ორგანიზაციისა და ორგანოს კონტროლის ქვეშ აყვანის შესახებ, რომლებიც იმყოფებოდნენ აფხაზეთის ტერიტორიაზე სსრკ-ს დაშლის შემდეგ.

144. დე ფაქტო აფხაზეთის კონსტიტუციის 1994 წლის ტექსტის მიხედვით, რუსული ენა, აფხაზურ ენასთან ერთად, არის სახელმწიფო ენა.

145. 1997 წელს რუსეთის სახელმწიფო დუმას (პარლამენტის ქვედა პალატა) გეოპოლიტიკის კომიტეტმა დაამტკიცა რეკომენდაციები რუსეთის მთავრობისთვის, რომლებიც შეეხებოდა რუსეთ-აფხაზეთის ურთიერთობებს. რეკომენდაციების მიხედვით, რუსეთის მთავრობას დაუყოვნებლივ უნდა შეეცვალა სასაზღვრო და საბაჟო წესები, რათა შესაძლებელი ყოფილიყო ხალხის და სატვირთო მანქანების თავისუფალი გადაადგილება რუსეთსა და აფხაზეთს შორის და რუსეთისა და აფხაზეთის მოქალაქეებისთვის ერთმანეთის ტერიტორიებზე შესვლა-გასვლისთვის უნდა შემოეღო უვიზო მიმოსვლა. თავის მხრივ, აფხაზეთის მთავრობას უნდა შეექმნა ისეთი პირობები, რომლებიც საშუალებას მისცემდა რუსეთის მოქალაქეებსა და კომპანიებს, შეეძინათ უძრავი ქონება აფხაზეთის ტერიტორიაზე, ხოლო რუსეთის მოქალაქეებსა და კომპანიებს კი მისცემდა აფხაზეთის ეკონომიკაში ინვესტიციების განხორციელების შესაძლებლობა.

146. 1999 წლის 9 სექტემბერს რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ გააუქმა 1994 წლის 19 დეკემბრის რეზოლუცია, რომელიც ეხებოდა საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის გადაკვეთის შესაძლებლობის დროებითი შეზღუდვის ზომებს. შესაბამისად, 2002 წლის 25 დეკემბერს და 2004 წლის 10 სექტემბერს კვლავ გაიხსნა სარკინიგზო ხაზი სოხუმსა და სოჭს და სოხუმსა და მოსკოვს შორის.

147. ევროპარლამენტმა, თავის 2001 წლის 18 იანვრის რეზოლუციაში რუსეთის ფედერაციის მიერ საქართველოსთვის დაწესებული სავიზო რეჟიმის შესახებ, განაცხადა:

„... ღრმა შეშფოთებას გამოვთქვამთ რუსეთის ფედერაციის მიერ საქართველოსთვის სავიზო რეჟიმის ცალმხრივად დაწესებასთან დაკავშირებით, რომელიც ძალაში შევიდა 2000 წლის 5 დეკემბერს...;

... [იმეორებს], რომ ვიზების დაწესება, საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად, წარმოადგენს სახელმწიფოს სუვერენიტეტის საკითხს, მაგრამ საქართველოს სეპარატისტული რეგიონების, სამხრეთ ოსეთის/ცხინვალისა და აფხაზეთის მაცხოვრებლებისთვის სავიზო რეჟიმის (რომელიც საქართველოს მოქალაქეებისთვის დააწესა) გაუქმების გეგმებს მიიჩნევს გამოწვევად საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტისთვის, რომელსაც რუსეთის ფედერაციის მთავრობა ოფიციალურად მხარს უჭერს და მოუწოდებს რუსეთის ფედერაციის მთავრობას, გადახედოს ამ გეგმებს, რადგან ეს გამოიწვევს ამ უდავოდ საქართველოს ტერიტორიების დე ფაქტო ანექსიას;

... [იმეორებს], რომ გადაწყვეტილება რუსეთის ფედერაციის მიერ სამხრეთ ოსეთის/ცხინვალის რეგიონისა და აფხაზეთის მაცხოვრებლებისთვის საზღვრის გადაკვეთის გამარტივებული პროცედურის ცალმხრივი შემოღების შესახებ ხელს უშლის მის, როგორც კონფლიქტებში შუამავლის როლს;

... მოუწოდებს რუსეთის ფედერაციას, დაუყოვნებლივ შეასრულოს ის ვალდებულება, რომელიც მან აიღო 1999 წელს სტამბოლში, ეუთოს სამიტზე და თავისი ჯარები გაიყვანოს საქართველოს ტერიტორიიდან.

148. შესაბამის პერიოდში (2007 წელს, პირველი მომჩივნის გათავისუფლებამდე) აფხაზეთის საქმეებში რუსეთის ჩარევის არასამხედრო ასპექტებთან დაკავშირებით, ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის 2009 წლის ანგარიშში აღნიშნულია:

...თუმცა, რუსეთის მოქალაქეობის მინიჭება ცალკეულ შემთხვევებში ადრეულ ეტაპზე მაინც ხდებოდა, რუსეთის კანონი მოქალაქეობის შესახებ, რომელიც ძალაში შევიდა 2002 წელს, არეგულირებდა რუსეთის მოქალაქეობის მიღებას გამარტივებული პროცედურით, რითაც გაიხსნა უფრო ფართო გზები, რომლებსაც მალე გამოიყენებდა მოქალაქეობის მიღების ათასობით მსურველი სამხრეთ ოსეთიდან და აფხაზეთიდან...

„მცოცავი ანექსია“

...თავისი მეზობელი სახელმწიფოების სეპარატისტული ტერიტორიების საკუთარ იურისდიქციაში მოქცევის რუსული პოლიტიკის ყველაზე ნათელი დემონსტრირება იყო „პასპორტიზაცია,“ აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის მცხოვრებლებისათვის რუსული პასპორტების გაცემა და რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეობის მინიჭება. ამ კონტექსტში 2007 წელს რუსეთმა აფხაზეთის მცხოვრებლებს 590 მილიონი [რუბლი (RUB)] გადაუხადა პენსიების სახით.

... „მცოცავი ანექსიის“ კიდევ ერთი ასპექტი იმაში მდგომარეობდა, რომ სეპარატისტული მთავრობები და უშიშროების სამსახურის ძალები რუსეთის მაღალი თანამდებობის პირებით იყო დაკომპლექტებული. რუსეთი თავის ყოფილ სამოქალაქო და სამხედრო ხელმძღვანელობას ყველაზე მნიშვნელოვან თანამდებობებზე ნიშნავდა აფხაზეთში და, განსაკუთრებით, სამხრეთ ოსეთში, მაგალითად, დე-ფაქტო თავდაცვის მინისტრები აფხაზეთში (სულთან სოსნალიევი) და სამხრეთ ოსეთში (ანატოლი ბარანკევიჩი), აგრეთვე აფხაზეთის დე-ფაქტო გენერალური შტაბის ხელმძღვანელი (გენერალ-ლეიტენანტი გენადი ზაიცევი) ....

... აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ შესაბამისი ტერიტორიის და მისი მოსახლეობის ფაქტობრივი კონტროლი პრობლემურია, რადგან ბევრმა მაცხოვრებელმა მიიღო რუსეთის მოქალაქეობა და, რუსეთის თვალთახედვით, მისი პირდაპირი იურისდიქციის ქვეშ იმყოფებოდა. აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, „აფხაზეთის, პრაქტიკულად, ყველა მცხოვრები, ამავდროულად, რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეები არიან.“ რუსეთის პასპორტის მფლობელები მასიურად მონაწილეობდნენ რუსეთის საპრეზიდენტო და საპარლამენტო არჩევნებში. როგორც ჩანს, რუსეთი ნაკლებად აკონტროლებდა უსაფრთხოების ინსტიტუტებს აფხაზეთში, ვიდრე სამხრეთ ოსეთში. სამხრეთ ოსეთში არსებული მდგომარეობისგან განსხვავებით, რუსეთისგან დამოუკიდებლობის სურვილი ტრადიციულად, ძლიერი იყო ელიტაში და ამასთან დაკავშირებით, ძლიერი იყო აფხაზეთის საზოგადოების აზრიც. მაგალითად, 2004/05 წლების „საპრეზიდენტო არჩევნებში“ მოსკოვს უნდა ეღიარებინა იმ კანდიდატის დამარცხება, რომელსაც ის ღიად უჭერდა მხარს (რაულ ხაჯიმბა) და უნდა მიეღო სერგეი ბაღაფშის გამარჯვება. ეს ნიშნავს, რომ აფხაზეთის ინსტიტუტები, თუნდაც იმ კონკრეტულ მომენტში, სრულად ვერ კონტროლდებოდა რუსეთის მთავრობის მიერ.

... სუვერენიტეტის ერთ-ერთი კომპონენტია სუვერენული სახელმწიფოს იურისდიქცია პირებთან მიმართებით. საქართველოს მოქალაქეების ფართომასშტაბიანი ნატურალიზაცია ძირს უთხრის საქართველოს იურისდიქციას პირებთან მიმართებით და ამდენად, ზიანს აყენებს საქართველოს სუვერენიტეტსაც.

დასკვნა: რუსეთის მოქალაქეობის მინიჭებას ფართო მასშტაბებით შეუძლია დააკნინოს საქართველოს იურისდიქციის გავრცელება პირებზე, რაც შეუძლებელს ხდის საქართველოს მხრიდან მათ დიპლომატიურ დაცვას და შეიძლება გახდეს სამხედრო ინტერვენციის საფუძველი (ან, უფრო, წინაპირობა). რაც უფრო მეტი პირი გამოირიცხება საქართველოს მოქალაქეობიდან, მით უფრო მართებული იქნება ამგვარი მოქმედებების კვალიფიცირება საქართველოს სუვერენიტეტის დარღვევად, რომელიც გულისხმობს იურისდიქციას პირებთან მიმართებით.

რუსეთის მოქალაქეობის მინიჭება წარმოადგენს საქართველოს საშინაო საქმეებში ჩარევას, რადგან საქართველოში არ არის დაშვებული ორმაგი მოქალაქეობა.

IIFFMCG-თვის ხელმისაწვდომი ინფორმაციით, რუსული ,,პასპორტიზაციის“ პოლიტიკა, ზოგადად, არ იყო დაფუძნებული ძალის გამოყენებაზე, არამედ პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სოციალურ მასტიმულირებელ ფაქტორებზე.

რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში მაცხოვრებელი საქართველოს მოქალაქეების en masse (მასობრივი) ნატურალიზაცია აფხაზეთმა გაამართლა იმით, რომ აფხაზები აწყდებოდნენ სირთულეს საზღვარგარეთ მოგზაურობისას. მართლაც, აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის მაცხოვრებლებს არ შეეძლოთ საზღვარგარეთ მოგზაურობა დე-ფაქტო ხელისუფლების მიერ გაცემული „პასპორტებით”, რადგან ამ დოკუმენტებს სხვა სახელმწიფოები არ აღიარებდნენ.

მეტიც, რუსული „პასპორტიზაციის“ პოლიტიკა ავლენს ზოგიერთ კონკრეტულ გარემოებებს, რომლებიც მხედველობაში უნდა იყოს მიღებული. პირველი, იგი ხორციელდება მასიურად და ეხება მეზობელი სახელმწიფოს სეპარატისტულ ტერიტორიებზე მცხოვრებ პირებს. რაც უფრო მეტია დაზარალებული პირების რაოდენობა, მით უფრო აშკარაა რუსეთის მიერ პირების ნატურალიზაციის უფლების ბოროტად გამოყენება. მეორე, პოლიტიკა ტარდებოდა არა მხოლოდ მიმდინარე კონფლიქტის დროს, არამედ უფრო ინტენსიური გახდა მზარდი დაძაბულობის პირობებში. მესამე, ის იყო კარგად დაგეგმილი, ორგანიზებული და განხორციელებული. მეოთხე, პოლიტიკა გამოიყენეს ისედაც სუსტი ქვეყნის დესტაბილიზაციის ბერკეტად. და ბოლოს, იგი გამოიყენეს ძალის გამოყენების რიტორიკულ დასაბუთებად.

149. 2003 წლის 5 დეკემბერს რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გამოაქვეყნა თავისი პასუხები რუსული მედიის მიერ დასმულ იმ შეკითხვებზე, რომლებიც ეხებოდა, სხვასთან ერთად, აფხაზეთში მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეებისთვის (ვისაც ჰქონდა რუსეთის არჩევნებში მონაწილეობის სურვილი) ზომების მიღებას. კერძოდ, სამინისტრომ განაცხადა, რომ ამ ქვეყნის ხელისუფლების ორგანოებთან შეთანხმებით, თორმეტი საარჩევნო უბანი შეიქმნა რუსეთის სამხედრო ბაზებზე, რომლებიც ემსახურებოდნენ დსთ-ს გაერთიანებულ სამშვიდობო ძალებს და აფხაზეთის ტერიტორიაზე არსებულ სხვა სამხედრო დანაყოფებს. სამხედრო მოსამსახურეები და მათი ოჯახები, ასევე რუსეთის სხვა მოქალაქეები, რომლებიც იქ ცხოვრობენ დროებით, ან მუდმივად, შეძლებდნენ 2003 წლის 7 დეკემბერს დაგეგმილ რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო სათათბიროს არჩევნებში მონაწილეობას. ამ საარჩევნო უბნებისთვის უზრუნველყოფილ იქნა რუსეთის ცენტრალური საარჩევნო კომისიის მიერ გაცემული საარჩევნო ბიულეტენები.

150. მომჩივნებმა და საქართველოს მთავრობამ მიუთითეს 1997-2006 წლებში გაფორმებულ რამდენიმე შეთანხმებაზე (და მომავალში ასეთი შეთანხმებების გაფორმების შესაძლებლობის შესწავლაზე), ერთი მხრივ, მრავალ (ძირითადად, მაგრამ არა მარტო – კერძო) რუსულ კომპანიებსა და რუსეთის რეგიონულ თუ მუნიციპალურ ერთეულებს, ხოლო მეორე მხრივ, აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებსა თუ აფხაზურ კომპანიებს შორის. ეს შეთანხმებები და მასთან დაკავშირებული კორესპონდენცია, რომელთა ასლები მიეწოდა სასამართლოს, ეხებოდა თანამშრომლობას შემდეგ სფეროებში: ტურიზმი; ტელეკომუნიკაციები (მათ შორის, მობილური კავშირის დანადგარები, რომლებიც უზრუნველყოფენ დაფარვას აფხაზეთის მთელ ტერიტორიაზე); ეკონომიკა, ვაჭრობა და მრეწველობა; განათლება და კულტურა; ასევე რკინიგზა და სხვა ტრანსპორტი. მათ ასევე ხაზი გაუსვეს, რომ რუსეთის ფედერაციის კონსტიტუციის 71-ე მუხლის მიხედვით, რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია მოიცავდა, მათ შორის, ფედერალურ საკუთრებაში არსებულ ელექტროსადგურებს; ატომური ენერგიის სადგურებს; ბირთვულ საწვავს, ფედერალურ ტრანსპორტს, რკინიგზას, ინფორმაციასა და კომუნიკაციას და აქტივობებს კოსმოსურ სივრცეში.

151. ასეთი თანამშრომლობა მოიცავდა აფხაზეთში უძრავი ქონების შეძენას; აფხაზეთში გზებისა და რკინიგზის რეკონსტრუქციას; აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო სატელეკომუნიკაციო კომპანიის მიერ რუსულენოვანი პროგრამების გადაცემისთვის სრულიად რუსეთის სახელმწიფო ტელერადიომაუწყებლობის კომპანიისგან ტექნიკური აღჭურვილობის იჯარით აღებას; შეთანხმებებს აფხაზეთის სხვადასხვა კურორტზე ტურისტების გაგზავნის შესახებ (ამ მომსახურებისთვის ანაზღაურება იყო რუსულ რუბლში); ელექტრომოწყობილობების შეკეთება; პერიოდული ბაზრობების, გამოფენების, საერთო ბაზრების, კონფერენციებისა და სხვა მსგავსი ღონისძიებების მოწყობა, რომელთა მიზანი იყო ორლოვისა და აფხაზეთის სავაჭრო და სამრეწველო პალატების წევრებს შორის გაცვლისა და პოტენციური ექსპორტის ხელშეწყობა; უნივერსიტეტებს შორის თანამშრომლობა (მაგალითად, 2006 წლის სექტემბერში ნიჟეგოროდსკის (ნიჟნი ნოვგოროდის) სახელმწიფო უნივერსიტეტმა ხელი მოაწერა თანამშრომლობის ხელშეკრულებას აფხაზეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან); სამედიცინო სასწავლებლის ერთი აფხაზი სტუდენტისთვის სამედიცინო სწავლების უზრუნველყოფა რუსეთში (სწავლება უნდა ჩატარებულიყო რუსეთში, სადაც შესაბამის გადასახადს გადაიხდიდა აფხაზეთის ხელისუფლება); საბაჟო კონტროლის მოწყობილობები; სანატორიუმების შეძენა ან რეკონსტრუქცია და გახსნა აფხაზეთში (ამ თემაზე, თათრეთის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრის მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო პრემიერ-მინისტრისთვის, 2004 წლის 15 სექტემბრით დათარიღებული წერილის გაგზავნის შემდეგ); აფხაზეთში მოსკოველი ბავშვებისთვის ბანაკის გახსნა; 13,000 რუსულენოვანი სახელმძღვანელოს საჩუქრად გადაცემა აფხაზეთის რუსულენოვანი სკოლებისთვის; ლუდის ხარშვის და აგურის წარმოების ერთობლივი საწარმოების შექმნა; ბარტერული გარიგებები კურსკის რეგიონულ ადმინისტრაციასა და აფხაზეთს შორის (1998 წლის 16 სექტემბრის შეთანხმების მიხედვით); თანამშრომლობა სხვადასხვა რუსულ და აფხაზურ ბანკს შორის საბანკო მომსახურების გაწევაზე; ასევე ხელშეკრულება ცხრა თანამგზავრული საკომუნიკაციო არხის გამოყენების შესახებ, რომელიც გაფორმდა 2004 წლის ოქტომბერში, რუსეთის სახელმწიფო კომპანიასა და აფხაზეთის ეროვნულ ბანკს შორის.

152. ასევე დაიდო ხელშეკრულებები სტავროპოლის მხარესთან (რუსეთის ფედერაციაში) მრეწველობის, ვაჭრობის, კულტურისა და განათლების სფეროებში; კრასნოდარის მხარის (რუსეთის ფედერაციაში) ადმინისტრაციულ ორგანოებთან აფხაზეთში ავტომაგისტრალებისა და რკინიგზის აღდგენისა და რეკონსტრუქციის შესახებ და ყაბარდო-ბალყარეთის რესპუბლიკასთან, სამართლებრივ საკითხებში მეგობრობისა და თანამშრომლობის ხელშეწყობასთან დაკავშირებით. რუსეთის ფედერაცია და აფხაზეთის დე ფაქტო მთავრობა აქტიურად თანამშრომლობდნენ შემდეგ სფეროებში: ელექტროენერგიის ექსპორტი და იმპორტი; აგურის და გადასახური ფიქლის ერთობლივი წარმოება; აფხაზეთის ტერიტორიაზე გაზის‑ გადამცემი ტერმინალის მშენებლობა და მისი მეშვეობით პროპანის ექსპორტი; რუსეთის მობილური კავშირგაბმულობის ოპერატორის მომსახურების გაფართოება აფხაზეთის მთელ ტერიტორიაზე; ტელერადიო მაუწყებლობა; აფხაზეთის სოფლის მეურნეობის პროდუქტების დისტრიბუცია და გაყიდვა რუსეთის ბაზარზე; აფხაზეთის წყლებში რუსული თევზსაჭერი გემების ლიცენზირება; და მოსკოვის ხელისუფლების მიერ აფხაზეთის ხელისუფლებისთვის გაწეული საკონსულტაციო მომსახურება ისეთ სფეროებში, როგორიცაა მესაქონლეობა, ფერმერული მეურნეობა და კანონმდებლობა. რუსი მეწარმეები და სუბიექტები აქტიურად ეწეოდნენ აფხაზეთში მიწის, უძრავი ქონების და ბუნებრივი რესურსების შესყიდვას. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ რუსეთის ხელისუფლების ორგანოებს გაუპროტესტა სავაჭრო და ეკონომიკური პროექტების განხორციელება და რუსეთის სუბიექტებსა და აფხაზეთის სეპარატისტულ მთავრობას შორის ხელშეკრულებების გაფორმება.

153. გარდა ამისა, მომჩივნებმა მიუთითეს აფხაზეთის და რუსეთის სხვადასხვა ორგანოს ან ორგანიზაციას შორის ურთიერთგაცვლაზე, რომელიც შეეხებოდა აფხაზეთში სხვადასხვა პროექტის დაფინანსებას. ასეთი პროექტები მოიცავდა შემდეგს: 2003 წელს სოხუმის ბოტანიკური ბაღის რეკონსტრუქცია; 2003 წელს მარმარილოს და სხვა სამშენებლო მასალის მიწოდება აფხაზეთიდან, კერძო რუსული კომპანიისთვის; ქალაქ მოსკოვის საბჭოსთვის აფხაზეთში მოყვანილი ბოსტნეულის მიყიდვა; სოფლის მეურნეობის ფედერალური სააგენტოს მიერ (რუსეთის ფედერაციის სოფლის მეურნეობის სამინისტროს დაქვემდებარებაში) გაცემული თანხმობა აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო კომპანიაში ეთილის სპირტის ექსპორტზე, ადრე გაფორმებული ხელშეკრულების საფუძველზე; კორესპონდენციის გაცვლა შესყიდვების პროცედურებში აფხაზური კომპანიების შესაძლო მონაწილეობასთან დაკავშირებით, რუსეთის ფედერალური ციხეების ჩაით მომარაგების მიზნით; ვორონეჟის ადვოკატთა ასოციაციის მიერ იურიდიული კონსულტაციის ოფისების გახსნა აფხაზეთში.

154. 2004 წლის 6 აგვისტოს რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა გამოსცა პრესრელიზი სახელწოდებით, „ქართული მხარის მიერ შექმნილ ახალ საფრთხეებთან დაკავშირებით“, რომელიც მოიცავდა საქართველოს გაფრთხილებას იმ სამოქალაქო გემებთან დაკავშირებით, რომლებიც გადაადგილდებოდნენ აფხაზეთის სანაპიროსთან ახლოს; ასევე იქ ნათქვამი იყო საფრთხის შემცველ იმ პირობებთან დაკავშირებით, რომლებშიც რუსი ტურისტები აღმოჩნდნენ აფხაზეთში. პრესრელიზში ამტკიცებდნენ, რომ თუ საქართველო გაატარებდა ეკონომიკური ბლოკადის და სანქციების დაწესების პოლიტიკას აფხაზეთის წინააღმდეგ, ამას მოჰყვებოდა აფხაზეთის ეკონომიკის დასუსტება; დასკვნის სახით მოცემული იყო დაპირება აფხაზეთში დასასვენებლად მყოფი რუსეთის მოქალაქეებისთვის, რომ რუსეთი უზრუნველყოფდა მათ უსაფრთხოებას.

155. აფხაზეთის შესახებ „ფრიდომ ჰაუსის“ 2004 წლის ანგარიშში აღნიშნული იყო, რომ აფხაზეთის ეკონომიკა მეტწილად დამოკიდებული იყო რუსეთზე. რუსული გაზეთი „ლენტა“, 2005 წლის 6 ივლისს იტყობინებოდა, რომ აფხაზეთში მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეების დასახმარებლად რუსეთის ფედერაციისა და კრასნოდარის მხარის ბიუჯეტიდან უნდა გაგზავნილიყო 180 მილიონი რუბლი (RUB). კრასნოდარის მხარის ბიუჯეტის ცვლილება ამ პირობის შესასრულებლად უკვე დამტკიცებული იყო კრასნოდარის მხარის დუმის (რეგიონული პარლამენტი) მიერ. კრასნოდარის მხარის ადმინისტრაციის საფინანსო დეპარტამენტის უფროსმა დააკონკრეტა, რომ აფხაზეთში რუსებისთვის გაწეული ფინანსური დახმარების უმეტესი ნაწილი მოდიოდა ფედერალური ბიუჯეტიდან, თანამემამულეების დახმარების მიზნობრივი პროგრამის ფარგლებში.

156. 2005 წლის 14 თებერვალს, საკუთარი ინაუგურაციის ცერემონიაზე საუბრისას, აფხაზეთის ახლად არჩეულმა დე ფაქტო პრეზიდენტმა სერგეი ბაღაფშმა განაცხადა, რომ აფხაზეთი უწყვეტად აგრძელებდა სტრატეგიულ ურთიერთობას რუსეთთან და რომ რუსეთთან ინტეგრაციის საკითხი აფხაზეთისთვის ყოველთვის აქტუალური იყო.

157. 2005 წლის აგვისტოში აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტი ეწვია მოსკოვს და შეხვდა რუსეთის დედაქალაქის მერს, იური ლუჟკოვს. „რია ნოვოსტის“ მიხედვით, მათ განიხილეს ქალაქის ინფრასტრუქტურასთან და აფხაზეთის სოფლის მეურნეობის სექტორში რუსული კომპანიების შესაძლო მონაწილეობასთან დაკავშირებული საკითხები. ამ ვიზიტის დროს გამართულ პრესკონფერენციაზე აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ ერთი წლის განმავლობაში აფხაზეთის ყველა მოქალაქე გახდებოდა რუსეთის მოქალაქე . მან ასევე განაცხადა , რომ იმ დროისთვის აფხაზეთის მოსახლეობის 84%-ს ჰქონდა რუსეთის მოქალაქეობა და რუსეთის პასპორტი და პირობა დადო, რომ ამ მაჩვენებელს ექვსი თვიდან ერთ წლამდე ვადაში 100%-მდე გაზრდიდა. მან ასევე განაცხადა, რომ აფხაზეთში პენსიონერთა 70% პენსიას რუსეთიდან იღებდა. გარდა ამისა, აფხაზი სამხედრო მოსამსახურეების 70%-ს ჰქონდა რუსეთის მოქალაქეობა. ბ-მა ბაღაფშმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთი იყო აფხაზეთის მთავარი ეკონომიკური პარტნიორი და რომ აფხაზეთში ყველა ძირითადი ინვესტიცია რუსეთიდან მოდიოდა. „აფხაზეთმა მიაღწია განვითარების ისეთ დონეს, როდესაც მას შეუძლია არა მხოლოდ მოთხოვნა, არამედ შეთავაზება“. აფხაზეთის არმია მასპინძლობდა რუს სპეციალისტებს, მაგალითად, ავტოსატრანსპორტო საშუალებების ოპერატორებს, საზღვაო ძალების ოფიცრებს და მესაზღვრეებს და ასეთი ინიციატივების გაგრძელებას მომავალშიც გეგმავდა. ამასთან, მან უარყო, რომ აფხაზეთის არმია რუსეთის მიერ ფინანსდებოდა. მან ხაზგასმით აღნიშნა, რომ აფხაზეთის სახელმწიფო ბიუჯეტის დაახლოებით 22% გამოიყო მისი ჯარისთვის, რომელსაც აფხაზეთი დამოუკიდებლად აფინანსებდა. მისი თქმით, მეგობრებისა და მოკავშირეებისგან მიღებული ფინანსური დახმარება იყო მისასალმებელი, თუმცა, მინიმალური.

158. რადიოში „თავისუფალი ევროპა“, ასევე გაზეთში „ნეზავისიმაია გაზეტა“ 2005 წლის 18 აგვისტოს გამოქვეყნებული ინფორმაციის მიხედვით, წინა დღეს, აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტმა დადო პირობა, რომ გააძლიერებდა ეკონომიკურ კავშირებს მოსკოვთან და აფხაზეთის კანონმდებლობას მოიყვანდა რუსეთის კანონმდებლობასთან შესაბამისობაში.

159. 2006 წლის 13 ნოემბერს ონლაინგამოცემაში „Apsny.ru“ გამოქვეყნებულ სტატიაში ნათქვამია, რომ კრასნოდარის მხარის მერი და აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტი, რომლებსაც თან ახლდნენ სხვა მაღალჩინოსნებიც, იმ დღეს იმყოფებოდნენ კრასნოდარში ეკონომიკური თანამშრომლობის განხილვის მიზნით.

160. 2005 წლის სექტემბერში აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტის ეკონომიკურმა მრჩეველმა განაცხადა, რომ აფხაზეთი გააგრძელებდა თავისი ეკონომიკის რუსეთის ეკონომიკასთან „ინტეგრაციას“, პროცესს, რომელიც, მისი თქმით, ხელს შეუწყობდა რუსული რუბლის აფხაზეთის მუდმივ ეროვნულ ვალუტად გადაქცევას.

161. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ შესაბამის პერიოდში აფხაზეთის ბანკები, რომლებიც საქმიანობდნენ საქართველოს ეროვნული ბანკის ლიცენზიის გარეშე, სარგებლობდნენ რუსული ბანკების მიერ უზრუნველყოფილი საკრედიტო და საანგარიშსწორებო მომსახურებით. ანალოგიურად, ნებისმიერი თანხის გადარიცხვა თავისუფლად იყო შესაძლებელი აფხაზეთსა და რუსეთს შორის, ორივე მიმართულებით, აღრიცხვის ელექტრონული სისტემის, სახელწოდებით „ოქროს გვირგვინი“, გამოყენებით. აფხაზეთის ეგრეთწოდებული ეროვნული ბანკი, ასევე აფხაზეთის სახელმწიფო კომპანიები თანამშრომლობდნენ რუსულ ბანკთან „კრაინვესტბანკ“ (Krainvestbank) (მისი სათავო ოფისი მდებარეობდა კრასნოდარში, რუსეთი). აფხაზეთის სახელმწიფო და კომერციული ორგანიზაციები იყენებდნენ რუსეთის, სულ მცირე, ოცდაცამეტი სხვადასხვა ბანკის მომსახურებას, რომლებსაც ჰქონდა საკუთარი დასახელება და ფუნქციონირებდნენ რუსეთში, სხვადასხვა ადგილზე.

162. 2005 წლის 16 ივნისს, გაზეთში „ნოვოე იზვესტია“ (Novye Izvestia) გამოქვეყნებული სტატია ეხებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტთან ინტერვიუს, რომელშიც მან სერიოზული შეშფოთება გამოთქვა იმ ფაქტთან დაკავშირებით, რომ ბევრმა რუსულმა კომერციულმა ბანკმა პრაქტიკულად შეიყვანა აფხაზური ბანკები თავის ელექტრონული ანგარიშსწორების ქსელებში, რის შედეგადაც შესაძლებელი იყო რუსეთსა და აფხაზეთს შორის ორივე მიმართულებით შეუზღუდავი რაოდენობის თანხების გაგზავნა.

163. 2006 წლის 9 თებერვალს და 2006 წლის 19 მაისს, შესაბამისად, საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტმა წერილობით მიმართა ფულის გათეთრების წინააღმდეგ მებრძოლი სპეციალურ ქმედებათა ჯგუფის (FATF) (1989 წელს შექმნილი მთავრობათაშორისი ორგანო) თავმჯდომარეს და რუსეთის ფედერაციის ფინანსური მონიტორინგის ფედერალური სააგენტოს ხელმძღვანელს. საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტმა გააპროტესტა ის მჭიდრო ფინანსური ურთიერთობები, რომლებიც აფხაზეთის სახელმწიფო და კომერციულ ბანკებს ჰქონდათ რუსეთის საბანკო და საფინანსო სტრუქტურებთან, რადგან ეს ქმნიდა ფულის შეუფერხებლად გათეთრების საფუძველს, რასაც საქართველოს ეროვნული ბანკი ვერ შეაჩერებდა. წერილებში ხაზგასმული იყო, რომ რუსული ბანკების მიერ ხელშეწყობილი გადახდის სისტემების მეშვეობით, აფხაზეთის ბანკებს ოპერაციების განხორციელება შეეძლოთ პრაქტიკულად მთელ მსოფლიოში იმის მიუხედავად, რომ აფხაზეთს არ ჰქონდა ფულის გათეთრების წინააღმდეგ მოქმედი კანონმდებლობა. გარდა ამისა, რუსული კომერციული და სახელმწიფო სტრუქტურები აფხაზეთის ტერიტორიაზე მოქმედ ბანკებს აწვდიდნენ უახლეს ტექნოლოგიურ და პროგრამულ უზრუნველყოფას. აფხაზური კომპანიების დასახელებები (და ზოგიერთი მათგანის იმ ანგარიშის ნომრებიც კი, რომლებიც მათ რუსულ ბანკებში ჰქონდათ) საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტმა თავის პროტესტში მოიხსენია.

164. ამის გარდა, მომჩივნებმა მოიყვანეს საქართველოს მთავრობის მიერ სასამართლოსთვის 2006 წელს წარდგენილი იმ გადაცემის ვიდეოჩანაწერი, რომელიც გავიდა აფხაზეთის ტელევიზიით და შეეხებოდა 2006 წლის ივლისში მოსკოვის იმდროინდელი მერის, ბ-ნი ლუჟკოვის ვიზიტს აფხაზეთში. მასში ბ-ნმა ლუჟკოვმა გამოხატა მხარდაჭერა აფხაზი ხალხის მიმართ და შეეხო იმ მხარდაჭერასაც, რომელსაც წარსულში რუსეთი აფხაზეთს უწევდა. მან ასევე ისაუბრა რუსეთსა და აფხაზეთს შორის შესაძლო სამომავლო ეკონომიკურ თანამშრომლობაზე (მათ შორის, ფერმერული საქმიანობის მიმართულებით), რაც მისი, როგორც სახელმწიფოს დამოუკიდებლობის საფუძველი იქნებოდა. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ საპროტესტო ნოტით მიმართა რუსეთის დროებით რწმუნებულს საქართველოში, ბ-ნი ლუჟკოვის ვიზიტთან დაკავშირებით, რომელიც არ იყო შეთანხმებული საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებთან.

165. მომჩივნებმა ასევე მიუთითეს აფხაზეთის ტელევიზიით გადაცემულ რამდენიმე სხვა სიუჟეტზე, რომლებიც საქართველოს მთავრობამ 2006 წელს წარუდგინა სასამართლოს ვიდეოჩანაწერების სახით. ეს სიუჟეტები ასახავდა, სხვებთან ერთად, შემდეგი ოფიციალური პირების ოფიციალურ ვიზიტებს აფხაზეთში. 2006 წლის მაისში რუსეთის სათათბიროს თავმჯდომარის მოადგილე შეხვდა აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტს, სერგეი ბაღაფშს, რომლებმაც ისაუბრეს რუსეთ-აფხაზეთის სამომავლო ურთიერთობებზე. 2006 წლის აგვისტოში სათათბიროს ორი სხვა წევრი შეხვდა ბ-ნ ბაღაფშს, რომლებმაც გამოთქვეს მორალური მხარდაჭერა აფხაზეთისა და მისი ხალხის მიმართ და განაცხადეს, რომ საქართველო-აფხაზეთის კონფლიქტში ისინი საქართველოს მიიჩნევდნენ აგრესორად.

166. ყაბარდო-ბალყარეთის რესპუბლიკის დელეგაცია რუსეთში ბ-ნმა ბაღაფშმა აფხაზეთში მიიღო 2006 წლის აპრილში, რა დროსაც მისმა წარმომადგენლებმა აფხაზ ხალხს მხარდაჭერა აღუთქვეს. აფხაზეთის ტელევიზიით ნაჩვენებ რგოლში, რომელიც თარიღის გარეშეა, ბ-ნი ბაღაფში მასპინძლობს ნიჟნი ნოვგოროდის სახელმწიფო ტექნიკური უნივერსიტეტის რექტორს და მასთან განიხილავს მომავალში ამ უნივერსიტეტის წარმომადგენლობითი ოფისის გახსნის შესაძლებლობას აფხაზეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (ASU) ტერიტორიაზე, სტუდენტების გაცვლის, ASU-ს პედაგოგების გადამზადებისა და სხვა ღონისძიებების ხელშეწყობის მიზნით. ორ უნივერსიტეტს შორის შემდგომი შეთანხმება გაფორმდა აფხაზეთსა და რუსეთის ნიჟნი ნოვგოროდის მხარეს შორის გაფორმებული მემორანდუმის საფუძველზე.

167. რუსული ყოველდღიური გაზეთის „იზვესტია“ (Isvestia) 2006 წლის 17 ოქტომბრის ნომრის მიხედვით, აფხაზეთის არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან შეხვედრისას, აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტმა, სერგეი ბაღაფშმა განაცხადა, რომ ის შეძლებისდაგვარად ყველაფერს გააკეთებდა იმისათვის, რომ ხელი შეეწყო აფხაზ და რუს ხალხებს შორის მჭიდრო კავშირებისთვის. მან დასძინა, რომ აფხაზეთი გარკვეული გაგებით უკვე რუსეთის შემადგენელი ნაწილი იყო ვალუტის, ენის, მოსახლეობის მოქალაქეობის, ვაჭრობისა და რუსული ინვესტიციების თვალსაზრისით.

168. 2006 წელს აფხაზეთში ვიზიტით მყოფ ივანოვოს მხარის დელეგაციასთან შეხვედრაზე დე ფაქტო პრემიერმა აღნიშნა, რომ მხოლოდ გასული წლის განმავლობაში რუსეთიდან აფხაზეთში მთლიანმა ინვესტიციებმა შეადგინა დაახლოებით 20 მილიონი აშშ დოლარი (USD). მან დასძინა, რომ თუ ინვესტიციების ეს დონე შენარჩუნდებოდა, აფხაზეთის ეკონომიკის რამდენიმე სფერო რამდენიმე წელში სრულად აღდგებოდა.

169. ქალაქ მოსკოვის გამგეობის დელეგაციამ, რომელსაც აფხაზეთის დე ფაქტო პრემიერ-მინისტრმა 2006 წლის ივნისში უმასპინძლა, დაადასტურა, რომ ქალაქ მოსკოვმა ახლახან გაუგზავნა ჰუმანიტარული დახმარება აფხაზეთს 1 მილიონი აშშ დოლარის (USD) ოდენობით და რომ მოსკოვის მერს შემუშავებული ჰქონდა აფხაზეთში რუსული კულტურული ცენტრის აშენების გეგმები. დელეგაციამ ასევე განაცხადა, რომ 2003 წლის დეკემბრიდან რუსეთი აფხაზეთში მცხოვრებ მოსახლეობას პენსიებს უხდიდა, რაც შეადგენდა თითქმის 950,000,000 რუბლს (RUB) და რომ 100, 000,000 რუბლი (RUB) გასულ წელს გაიცა აფხაზეთზე გრანტის სახით ფონდის „თანამემამულეთა დახმარება“ მიერ, გზის სარემონტო სამუშაოებისთვის. აფხაზეთის დე ფაქტო პრემიერმა ასევე მადლიერება გამოხატა იმ ფაქტის გამო, რომ აფხაზები მოსკოვში გადიოდნენ მკურნალობას.

170. 2006 წლის 20 ოქტომბერს რუსულ გაზეთ „იზვესტიაში“ (Izvestia) ასევე გამოქვეყნდა ინტერვიუ აფხაზეთის დე ფაქტო პრემიერ-მინისტრთან, სადაც მან განაცხადა, რომ აფხაზეთი იყო პრორუსული, რადგან „რუსეთი ქვეყანას ომის შემდეგ გადარჩენაში დაეხმარა“. მან, სხვა საკითხებთან ერთად, აღნიშნა იმ ყოველთვიური პენსიების შესახებ, რომლებსაც რუსეთი უხდიდა დაახლოებით 25,000 აფხაზ პენსიონერს, რაც შეადგენდა თვეში 40 მილიონ რუბლს (RUB). მან ასევე განაცხადა, რომ 2006 წელს ასზე მეტმა მძიმე ავადმყოფმა მკურნალობა გაიარა რუსეთში და რომ 200,000 რუსული აკადემიური სახელმძღვანელო რუსეთმა უსასყიდლოდ გადასცა აფხაზეთს.

171. საერთაშორისო კრიზისული ჯგუფის (ICG) 2006 წლის 15 სექტემბრის ანგარიშის მიხედვით, სახელწოდებით „აფხაზეთი დღეს, ევროპის ანგარიში N176“, აფხაზეთის სახელმწიფო ბიუჯეტი 2005 წელს შეადგენდა 27 მილიონ აშშ დოლარს (USD), ხოლო 2006 წელს შეადგენდა 34 მილიონ აშშ დოლარს (USD). კერძოდ, დაახლოებით 51,000 ადამიანმა მიიღო აფხაზური პენსია თვეში, საშუალოდ, 4 აშშ დოლარის (USD) ოდენობით, ხოლო აფხაზეთის 27,000 მცხოვრებმა მიიღო რუსული პენსია თვეში 48 აშშ დოლარიდან (USD) 64 აშშ დოლარამდე (USD).

172. ICG-ის იმავე ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სოხუმის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოები, როგორც ჩანს, არ იღებდნენ პირდაპირ მხარდაჭერას რუსეთის ფედერაციის მთავრობის ბიუჯეტიდან. თუმცა, აფხაზეთი იღებდა დახმარებას ნატურით მოსკოვის მუნიციპალიტეტისა და ჩრდილოეთ კავკასიის რესპუბლიკებისგან. მაგალითად, მეზობელი კრასნოდარის მხარის (რუსეთში) გუბერნატორმა აფხაზეთის პოლიციას გადასცა დაახლოებით სამოცი მანქანა. სოხუმის მუნიციპალიტეტს ავტობუსები გადასცეს ადიღეის და ჩრდილოეთ კავკასიის სხვა რესპუბლიკებმა. მოსკოვის მთავრობამ მიაწოდა 200,000 ტონა ბიტუმი გზის მშენებლობაში დასახმარებლად. სულ მცირე 3.8 მილიონი აშშ დოლარი (USD) გამოიყო რუსული წყაროებიდან სოხუმი-ფსოუს გზის განახლებისთვის. როგორც ანგარიშშია აღნიშნული, დიდი ხნის განმავლობაში აფხაზეთს სხვა საერთაშორისო დახმარება არ მიუღია. მთელი საერთაშორისო დახმარება თბილისის გავლით მიდიოდა და მისი მიზანი, უმთავრესად, ქართულ-აფხაზური კავშირების განმტკიცება იყო. ევროკავშირის კომისია იყო ყველაზე მსხვილი დონორი, მისი პროექტების ღირებულება შეადგენდა დაახლოებით 25 მილიონ ევროს (EUR).

173. 2006 წლის 18 ნოემბერს გაზეთი „ვზგლიადი“ (Vzglyad) იტყობინებოდა, რომ არა მხოლოდ ჩვეულებრივ ადამიანებს, არამედ საერთაშორისოდ არაღიარებული რესპუბლიკების, აფხაზეთის, სამხრეთ ოსეთისა და დნესტრისპირეთის ლიდერებს ჰქონდათ რუსეთის მოქალაქეობა; გაზეთში მოყვანილი იყო სერგეი ბაღაფშის მიერ ცოტა ხნის წინ გაკეთებული განცხადება: ჩვენ ყველანი ვართ რუსეთის მოქალაქეები და ამით ვამაყობთ.

174. აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტის მიერ 2007 წლის 31 ივლისს ნოვი რეგიონის (Noviy Region) საინფორმაციო სააგენტოს (რუსული საინფორმაციო სააგენტო) ჟურნალისტებთან მიცემულ ინტერვიუში მან განაცხადა, რომ მაშინ, როცა 2005 წელს აფხაზეთში განხორციელებული საგარეო ინვესტიციები შეადგენდა 40 მილიონ აშშ დოლარს (USD), საგარეო ინვესტიციები 2006 წელს შეადგენდა 90 მილიონ აშშ დოლარს (USD) და მოსალოდნელი იყო, რომ 2007 წელს მიაღწევდა 200 მილიონ აშშ დოლარს (USD). მან დააკონკრეტა, რომ ასეთი ინვესტიციის დიდი ნაწილი განხორციელდა 2014 წლის სოჭის ოლიმპიური თამაშებისთვის საჭირო ობიექტების მშენებლობისთვის აუცილებელი სამშენებლო მასალის სანაცვლოდ. მან აღნიშნა, რომ აფხაზეთი მდებარეობდა სოჭის მახლობლად და ის ყველა მასალა, რაც მას ჰქონდა: აგური, ცემენტი და ა.შ., იყო კარგი ხარისხის; ასევე, განაცხადა, რომ ოლიმპიადის ორგანიზატორები ამით საკმაოდ კმაყოფილები იყვნენ. მან ასევე განაცხადა, რომ აფხაზეთს სურდა რუსეთის გვერდით აეშენებინა დამოუკიდებელი სახელმწიფო და ხაზი გაუსვა იმ ფაქტს, რომ რუსი სამშვიდობოები აფხაზეთში იმყოფებოდნენ, აფხაზეთის მოსახლეობას უხდიდნენ რუსულ პენსიებს და იყენებდნენ რუსულ რუბლს.

175. ინფორმაციის მიხედვით, აფხაზეთის დე ფაქტო ვიცე პრემიერ-მინისტრმა და ფინანსთა მინისტრმა 2009 წელს განაცხადეს, რომ 2004 წელს აფხაზეთის სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლის შიდა წყაროები შეადგენდა 402 მილიონ რუბლს (RUB).

176. ICG-ის 2010 წლის ანგარიშის მიხედვით, 2009 წელს აფხაზეთის სახელმწიფო ბიუჯეტის დაახლოებით 60% (1,9 მილიარდი რუბლი (RUB), ანუ 65,5 მილიონი აშშ დოლარი (USD)) შეივსო რუსეთის ფედერაციის პირდაპირი დახმარების ხარჯზე. ეს მოიცავდა როგორც ინფრასტრუქტურულ პროექტებს, ისე პირდაპირ დახმარებას ბიუჯეტიდან. აფხაზეთის „უცხოური ინვესტიციების“ 99% რუსეთიდან მოდიოდა. 2008 წელს ხორციელდებოდა ვაჭრობა თურქეთთან (ლითონის, ხის მასალის ექსპორტი და საწვავის იმპორტი) და რუმინეთთან (საწვავის იმპორტი), მაგრამ აფხაზეთის ოფიციალურმა პირებმა არ დაასახელეს არც მოცულობა და არც ფულადი ოდენობა; მათ უბრალოდ შეაფასეს, რომ იმ ყველაფრის 80%, რასაც აფხაზეთში მოიხმარდნენ, იმპორტირებული იყო რუსეთიდან.

 

2.  რუსეთის მთავრობის წარდგინებები

177. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ საერთაშორისო სამართლის მიხედვით, აფხაზეთი 2008 წლამდე საქართველოს ტერიტორიის შემადგენელი ნაწილი იყო. მათ აღნიშნეს, რომ ეს სტატუსი არაერთხელ დადასტურდა გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციებით.

 

(a)  სამხედრო ასპექტები

178. რუსეთის მთავრობამ უარყო მომჩივნებისა და საქართველოს მთავრობის ყველა წარდგინება სასამართლოს წინაშე, როგორც ეს დეტალურად არის მოცემული პარაგრაფებში 103 - 112 და ზემოთ, პარაგრაფში 120, მან ისინი „ცრუ პრეტენზიებად“ და „დაუსაბუთებელ ბრალდებებად“ მოიხსენია, რადგან შესაბამისი დოკუმენტური მტკიცებულება არ არსებობდა. ის ამტკიცებდა, რომ რუსეთი არც ერთ მხარეს არ უჭერდა მხარს აფხაზურ ძალებსა და ქართულ ჯარს შორის შეიარაღებული დაპირისპირების დროს, არამედ ინარჩუნებდა ნეიტრალიტეტს, გმობდა ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტებს და სანქციებს უწესებდა „ორივე მეომარ მხარეს“.

179. რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა აფხაზეთში თავდაპირველად დაიცვეს რუსეთის ის მოქალაქეები და შესაბამისად, გაიყვანეს ტერიტორიიდან, რომლებიც ომის დროს აფხაზეთის კურორტებზე დასასვენებლად იმყოფებოდნენ. რუს სამხედროებს არასდროს დაუჭერიათ მხარი სეპარატისტებისთვის. რუსეთის ჯარები ორმხრივ ცეცხლში მოხვდნენ სტრატეგიული ობიექტების დაცვისას და იმ მებრძოლების თავდასხმის მოგერიებისას, რომლებიც იარაღის ხელში ჩაგდებას ცდილობდნენ. 1991-1992 წლებში საქართველოში დისლოცირებული რუსული სამხედრო შენაერთების მიმართ განხორციელდა 600 შეიარაღებული თავდასხმა, რის შედეგადაც დაიღუპა სამოცდათერთმეტი სამხედრო მოსამსახურე და მათი ოჯახის წევრები. 1993 წელს, ცხრა თვეში მოხდა ოთხმოცდაორი თავდასხმა, მოიპარეს 267 ერთეული იარაღი და ორმოცდათოთხმეტი ერთეული სამხედრო ტექნიკა, დაიღუპა ათზე მეტი ადამიანი და ოცი დაიჭრა.

180. რაც შეეხება 1992 წლის მოვლენებს, სწორედ საქართველოს მთავრობამ გაგზავნა 3,000-მდე ჯარისკაცი აფხაზეთში, 1992 წლის 14 აგვისტოს, პოსტსაბჭოთა პერიოდში საქართველოს პირველი არჩეული პრეზიდენტის მხარდამჭერთა ჯგუფების დევნის საბაბით. გარდა ამისა, 1992 წლის ოქტომბრიდან 1993 წლის სექტემბრამდე პერიოდში ქართულმა ჯარებმა აიღეს ქალაქი ტყვარჩელი, რასაც შედეგად მოჰყვა ჰუმანიტარული კატასტროფა.

181. რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო მიმართავდა დიპლომატიურ ძალისხმევას კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოსაგვარებლად. ეს ძალისხმევა გულისხმობდა შუამავლობას 1992 წლის სექტემბერში საქართველოსა და რუსეთს შორის გამართულ მოლაპარაკებებში, რომელსაც ესწრებოდა აფხაზეთის პირველი დე ფაქტო პრეზიდენტი, ვლადისლავ არძინბა. ეს უკანასკნელი, რუსეთის ზეწოლით, იძულებული გახდა ხელი მოეწერა იმ დოკუმენტზე, რომელიც ქართულ ჯარებს აფხაზეთში ყოფნის უფლებას აძლევდა და რომელშიც არ იყო ნახსენები ქართული ფედერალიზმი.

182. ის ბრალდება, რომ რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებულმა ძალებმა 1992 წლის შემოდგომაზე განახორციელეს თავდასხმა გაგრაზე უახლესი სამხედრო აღჭურვილობის, ტანკებისა და თვითმფრინავების გამოყენებით, იყო ყალბი და ამის დასტურად არანაირი მტკიცებულება არ არსებობდა.

183. რაც შეეხება იმ ბრალდებებს, თითქოს რუსეთმა გამოიყენა სამხედრო ხომალდები გაგრაზე თავდასხმაში, რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ აღნიშნული გემები იყო მხოლოდ დამხმარე სამოქალაქო გემები და არა სამხედრო გემები და მათ შესახებ ინფორმაცია ინტერნეტში ყველასათვის იყო ხელმისაწვდომი. რაც შეეხება კონკრეტულად იმ ბრალდებებს, რომ გამოყენებულ იქნა რუსეთის საზღვაო ფლოტის გემები, კერძოდ, „ბეზუკორიზნენი“, (Bezukoriznenniy) „VTN-36“ და „KIL-25“, რუსეთის მთავრობამ აღნიშნა, რომ „ბეზუკორიზნენი“ იყო პატარა საპატრულო ნავი, რომელიც შავი ზღვის ფლოტს დაემატა 1980 წელს, მას აღარ იყენებდნენ 1997 წლის ივლისიდან, ხოლო 1997 წლის აგვისტოში ის გადაეცა უკრაინის საზღვაო ძალებს, სადაც 2001 წლიდან მას აღარ იყენებდნენ; „VNT-36“ იყო ჩრდილოეთის ფლოტის ნავთობის ტანკერი, ხოლო „KIL-25“ იყო შავი ზღვის ფლოტის ბალანსზე არსებული ხომალდი, რომელიც განკუთვნილი იყო ღუზების დაყენებისა და დამუშავებისთვის და ჰქონდა ასევე გემსაბმელი ხომალდის (როგორც დამხმარე ამწე გემი, რომელიც გამოიყენებოდა იმ ოპერაციების ეკოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, რომლებიც მოიცავდა გემების ამოტანას ზღვის ფსკერიდან) ფუნქცია.

184. გარდა ამისა, ეს იყო არა რუსეთი, არამედ ეს იყო საქართველო, რომელიც აქტიურად უჭერდა მხარს აფხაზეთის ბრძოლაში ჩართულ ჩეჩენ მებრძოლებს, რასაც მოწმობს იმდროინდელი მასმედიით გავრცელებული ინფორმაცია და „ჰიუმან რაითს ვოჩის“ ანგარიში.

185. აფხაზეთის ტერიტორიის არცერთი ნაწილის დაბომბვაში რუსული ძალები არ მონაწილეობდნენ.

186. 1992 წლის 17 სექტემბერს რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ ოფიციალურად გააჟღერა რუსეთის შეიარაღებული ძალების ნეიტრალიტეტი.

187. საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების ბრალდებები იმასთან დაკავშირებით, რომ 2001 წელს რუსეთის სამხედრო პერსონალმა სპეციალისტებისთვის სწავლება ჩაატარა სოხუმის საერთო-საჯარისო სამეთაურო უმაღლეს სასწავლებელში (Сухумское высшее общевойсковое командное училище), არ შეესაბამებოდა სინამდვილეს. ამ სასწავლებელში სწავლობდა კადეტთა ოცეულთან რაოდენობრივად გათანაბრებულზე ოდნავ მეტი კურსანტი და ასეთი დაბალი დონის სწავლებაში მონაწილეობის მისაღებად უცხოელი ექსპერტები ვერ გაიგზავნებოდნენ. გარდა ამისა, ბრალდება იმასთან დაკავშირებით, თითქოსდა ფართომასშტაბიანი, ერთობლივი აფხაზურ-რუსული სამხედრო წვრთნები ჩატარდა 2005 და 2006 წლებში, ასევე არ შეესაბამებოდა სინამდვილეს. ერთი მხრივ, 2005-2006 წლებში აფხაზეთში დისლოცირებული რუსული სამხედრო კონტინგენტი არ ჩაერთო ფართომასშტაბიან, ერთობლივ სამხედრო წვრთნებში, რომლებშიც მონაწილეობდნენ აფხაზეთის შეიარაღებული დანაყოფები. მეორე მხრივ, 2006 წლის შემოდგომაზე აფხაზეთში ჩატარდა სამი ძირითადი საბრძოლო მომზადება; თუმცა, ისინი ორგანიზებული იყო და ჩატარდა აფხაზეთის შეიარაღებული ძალების მიერ დამოუკიდებლად, რუსული სამხედრო კონტინგენტის მხრიდან ყოველგვარი მხარდაჭერისა და მათი მონაწილეობის გარეშე.

188. ანალოგიურად, საქართველოს მთავრობის მიერ სასამართლოში წარდგენილი არგუმენტები იმის შესახებ, რომ 2005 წლის თებერვალში გაგრის რაიონში, ყოფილ სამხედრო ობიექტზე ჩატარდა სარემონტო-სარეაბილიტაციო სამუშაოები და რომ 2006 წლის იანვარში „ურალის“ და „ზილის“ მარკის ათამდე სამხედრო მანქანამ მიაწოდა აღჭურვილობა ქარხანაში დასამონტაჟებლად, არ შეესაბამებოდა სინამდვილეს, ისევე, როგორც ზემოხსენებული ბრალდებები იმასთან დაკავშირებით, რომ 2005 წლის თებერვალში „ურალის“ მარკის ორმა მანქანამ რუსეთიდან აფხაზეთში გადაიტანა სპეციალური აღჭურვილობა, რომელიც დამონტაჟდა ტყვარჩელში „ზარიას“ ქარხანაში, ნაღმების წარმოების მიზნით. კერძოდ, ეს აღჭურვილობა არასოდეს ყოფილა რეგისტრირებული რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების სახელზე. რუსეთში მხოლოდ სამრეწველო ობიექტები აწარმოებდნენ ნაღმებს და საწყობების სარემონტო ობიექტები ახდენდნენ საინჟინრო-საბრძოლო აღჭურვილობის ტექნიკურ მომსახურებას საინჟინრო-საბრძოლო აღჭურვილობის საწყობებში, რაიმე სპეციალური დანადგარის გამოუყენებლად. საქართველოს მთავრობის დანარჩენი ბრალდებები, რომლებიც დეტალურად არის აღწერილი ზემოთ, პარაგრაფებში 111 და 112 , ასევე არ შეესაბამებოდა სინამდვილეს. აფხაზეთსა და რუსეთს შორის ორმხრივი შეთანხმებები იარაღის, სამხედრო აღჭურვილობის ან სამხედრო გამოყენებისთვის განკუთვნილი სხვა სპეციალური აღჭურვილობის მიწოდების შესახებ არ იყო გაფორმებული. ამის გარდა, ამ ბრალდებების მტკიცებულება არ ყოფილა წარმოდგენილი.

189. რაც შეეხება რუსეთის სამშვიდობო ძალებს, ისინი ანგარიშვალდებულნი იყვნენ არა რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტროს წინაშე, არამედ დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების მეთაურის წინაშე, რომელიც, თავის მხრივ, დაინიშნა დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს გადაწყვეტილების საფუძველზე. 1994 წლის 9 ივნისს, რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის ბრძანებით, რუსულ ჯარებს მონაწილეობა უნდა მიეღოთ დსთ-ს სამშვიდობო ოპერაციაში. 1994 წლის 21 ივნისს რუსეთის სამშვიდობო ძალები განლაგდნენ რეგიონში და დაიწყეს მათზე დაკისრებული ამოცანების შესრულება. დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს 1994 წლის 22 აგვისტოს გადაწყვეტილება დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების გამოყენების შესახებ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 34 ) იყო აფხაზეთის რეგიონში ეთნიკური კონფლიქტის მოგვარების მექანიზმის შექმნის საფუძველი და გადაწყვეტილება სამშვიდობო ოპერაციის დაწყებისა და დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების მისიის მანდატის დამტკიცების შესახებ მიღებულ იქნა 1994 წლის 21 ოქტომბერს. დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების მანდატის ვადა 2003 წლის დეკემბრამდე ხანგრძლივდებოდა ყოველ ექვს თვეში ერთხელ, დსთ-ს სახელმწიფოების, მათ შორის საქართველოს (კონფლიქტის ერთ-ერთი მხარის), მეთაურთა საბჭოს გადაწყვეტილებით. საქართველოს არ ჰქონია არანაირი ოფიციალური მცდელობა, გაეუქმებინა დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების მანდატი 2008 წლამდე, რითაც გაგრძელდა მისი თანხმობა კონფლიქტის ზონაში დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების დარჩენასთან დაკავშირებით. დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების საქმიანობა დასრულდა 2008 წლის 10 ოქტომბერს, დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა გადაწყვეტილების საფუძველზე, რომელიც ერთი თვით ადრე იქნა მიღებული.

190. ჰუმანიტარული ამოცანების შესასრულებლად აფხაზეთში დისლოცირებული იყვნენ სამშვიდობო შენაერთები: ისინი იცავდნენ სამოქალაქო პირებს და ახდენდნენ მათი ტერიტორიიდან გაყვანას, მიუხედავად მათი ეროვნებისა. რუს სამხედროებს არასდროს დაუჭერიათ მხარი სეპარატისტებისთვის. 2017 წლის თებერვლის მოსაზრებებში რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალები არ იყვნენ დისლოცირებული აფხაზეთში, გაგრის რაიონში და სოხუმში, არამედ სხვა ტერიტორიებზე, კერძოდ, გალსა და ტყვარჩელში. 2017 წლის მაისის მოსაზრებებში რუსეთის მთავრობამ დააკონკრეტა, რომ ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ 1994 წლის 14 მაისის შეთანხმება მოიცავდა დანართს, რომელშიც იყო რუკა, სადაც მონიშნული იყო დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების შტაბ-ბინის ადგილი სოხუმში; მაშასადამე, დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების სოხუმში განთავსება ამ შეთანხმებით იყო გათვალისწინებული. დსთ-ს გაერთიანებულ სამშვიდობო ძალებს ჰყავდა ვერტმფრენები, რომლებიც გამოიყენებოდა უსაფრთხოების ზონის საჰაერო პატრულირებასთან დაკავშირებული ამოცანების შესასრულებლად. საავიაციო აღჭურვილობის შესანახი და ტექნიკური მომსახურების საშუალებები ხელმისაწვდომი იყო მხოლოდ გუდაუთაში, რის გამოც იქ განლაგებული იყო თვითმფრინავები, ეკიპაჟები, ოპერატიული პერსონალი და თავდაცვის ქვედანაყოფები.

191. გარდა ამისა, რუსი სამხედროების (როგორც დსთ-ს კოლექტიური სამშვიდობო ძალების ნაწილის) შეზღუდული კონტინგენტის აფხაზეთის ტერიტორიაზე ყოფნა გათვალისწინებული იყო შემდეგი საერთაშორისო აქტებით: დსთ-ში სამხედრო დამკვირვებელთა ჯგუფებისა და კოლექტიური სამშვიდობო ძალების შესახებ 1992 წლის 20 მარტის შეთანხმება (1992 წლის 15 მაისის და 1992 წლის 4 აგვისტოს ოქმებთან ერთად) და დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს შესაბამისი გადაწყვეტილებები; დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს, 1994 წლის 15 აპრილის გადაწყვეტილება მშვიდობის მიღწევისკენ მიმართული სამშვიდობო ოპერაციების ჩატარების შესახებ; 1994 წლის 14 მაისის ქართულ-აფხაზური შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტისა და ძალების დაშორიშორების შესახებ; დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს, 1994 წლის 21 ოქტომბრის გადაწყვეტილება ქართულ-აფხაზური კონფლიქტის ზონაში კოლექტიური სამშვიდობო ძალების გამოყენების შესახებ; დსთ კსძ-ის მანდატი, რომელიც დამტკიცდა დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს მიერ, 1994 წლის 21 ოქტომბერს (შემდგომში განახლებული); დსთ კსძ-ის ოპერაციების მარეგულირებელი დებულება, რომელიც დამტკიცდა დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს მიერ, 1996 წლის 19 იანვარს; და დსთ-ს სახელმწიფო მეთაურთა საბჭოს, 2003 წლის 19 სექტემბრის გადაწყვეტილება აფხაზეთის კონფლიქტის ზონაში დსთ კსძ-ის ყოფნისა და კონფლიქტის მოგვარების შემდგომი ზომების შესახებ.

192. რუსეთის მთავრობამ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ კონფლიქტის ზონაში დსთ-ს სამშვიდობო მისიის შემადგენლობაში შემავალი რუსი ჯარისკაცების რაოდენობა ძალიან მცირე იყო. კერძოდ, თავიდან 1,800-ზე ოდნავ მეტი ადამიანი იყო (1994 წლის ივნისში) და მომდევნო თოთხმეტი წლის განმავლობაში მერყეობდა 1,500-დან 2,000 ადამიანამდე. აქედან შეიძლება დავასკვნათ, რომ ის რამდენიმე რუსი მშვიდობისმყოფელი, რომლებიც განაწილებულნი იყვნენ „დსთ-ს კსძ“-ს ოპერაციების მიხედვით, ფიზიკურად ვერ შეძლებდნენ აფხაზეთის ტერიტორიის, ან დაახლოებით 240, 000 მოსახლის ფაქტობრივ კონტროლს.

193. UNOMIG ახდენდა კონფლიქტის ზონაში არსებული სიტუაციის, ასევე „დსთ-ს კსძ“-ის როტაციის კონტროლს. რუსული სამშვიდობო ძალების ასეთი როტაცია განხორციელდა მხოლოდ ქართული და აფხაზური მხარეების სათანადო შეტყობინების შემდეგ. აქედან ერთადერთი გამონაკლისი (ანუ ერთადერთი შემთხვევა, როდესაც „დსთ-ს კსძ“-ის მხრიდან რაიმე გადაადგილების შესახებ წინასწარ არ იცოდნენ) იყო, როდესაც სამშვიდობო ძალები და UNOMIG-ის დამკვირვებლები ახორციელებდნენ კონფლიქტის ზონის რეგულარულ მონიტორინგს არსებული ხელშეკრულებების რომელიმე მხარის მიერ ხელშეკრულებების რომელიმე პირობის დარღვევის დასადგენად. ეს იყო ის შემთხვევები, რომლებზეც საქართველოს მთავრობამ მიუთითა და რომლებიც მან წარმოადგინა, როგორც „უკანონო გადაადგილებები“ რუსეთის სამშვიდობო ძალების მხრიდან.

194. მომჩივნების მტკიცება იმის შესახებ, რომ „დსთ-ს კსძ“ ასრულებდა აფხაზეთსა და დანარჩენ საქართველოს შორის მხოლოდ საზღვრის დაცვის ფუნქციას, არ შეესაბამებოდა სინამდვილეს. „დსთ-ს კსძ“ უზრუნველყოფდა ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების დებულებების ზედმიწევნით დაცვას, ხელს უშლიდა კონფლიქტის ზონაში საომარი მოქმედებების განახლებას კონფლიქტის მხარეთა შეიარაღებული დაჯგუფებების ერთმანეთისგან დაშორიშორების გზით. ასევე უზრუნველყოფილ იქნა: იმ ადამიანების უსაფრთხო დაბრუნებისთვის აუცილებელი პირობების შექმნა, რომლებმაც დატოვეს საკუთარი ტერიტორია; ჰუმანიტარული დახმარება; ისეთი სასიცოცხლო მნიშვნელობის ობიექტების უსაფრთხოება, როგორებიცაა ენგურჰესი; საერთაშორისო ჰუმანიტარულ და ადამიანის უფლებათა კანონებთან შესაბამისობა; განაღმვის ოპერაციები (გაეროს დახმარებით და ადგილობრივ ხელისუფლებასთან თანამშრომლობით); შიდა და გარე შეიარაღებული დაჯგუფებების მიერ განხორციელებული ტერორისტული აქტების აღკვეთა; და UNOMIG-ის პერსონალის უსაფრთხოება. 1994 წელს გუდაუთაში შეიქმნა სამხედრო პროკურატურა, რომელიც ახორციელებდა ზედამხედველობას „დსთ-ს კსძ“-ში მომუშავე რუსეთის შეიარაღებული ძალების წევრების მიერ კანონების დაცვაზე. „დსთ-ს კსძ“-ის საქმიანობის პერიოდში, 1994 წლიდან 2005 წლამდე, დააკავეს და განაიარაღეს 5,000-ზე მეტი კანონის დამრღვევი პირი, ჩამოართვეს ათასობით მცირე იარაღი და საბრძოლო მასალა, გაანადგურეს 100,000-ზე მეტი ასაფეთქებელი ნივთიერება და სამედიცინო დახმარება აღმოუჩინეს ათიათასობით მშვიდობიან მოქალაქეს.

195. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ მთლიანი არეალი, რომელზეც „დსთ-ს კსძ“ იყო პასუხისმგებელი, ანუ ის ტერიტორია, სადაც ამ უკანასკნელმა განახორციელა დაკისრებული ამოცანები, შეადგენდა დაახლოებით 3,000 კვადრატულ კილომეტრს (აფხაზეთის მიერ კონტროლირებადი მთლიანი ტერიტორიის დაახლოებით მესამედს, იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 25). აფხაზეთში არ იყო შექმნილი რაიმე სპეციალური რეჟიმი და მშვიდობიანი მოსახლეობა იქ არ მოქცეულა რუსეთის სამხედრო სასამართლოების იურისდიქციის ფარგლებში. არც დსთ-ს კსძ-ს მეთაურს და არც „დსთ-ს კსძ“-ს გაერთიანებულ შტაბს არ მოუხდენიათ რაიმე ზემოქმედება ადგილობრივ და ცენტრალურ ადმინისტრაციაზე.

196. წინამდებარე საჩივრებთან დაკავშირებით, ვინაიდან, გაგრის და გულრიფშის რეგიონები „ დსთ-ს კსძ“-ის პასუხისმგებლობის ტერიტორიულ ფარგლებს გარეთ იყვნენ და „დსთ-ს კსძ“-ის პერსონალი არ იყო დისლოცირებული ამ ადგილებში, სამშვიდობოები არ იყვნენ ვალდებულნი მომჩივნებს დახმარებოდნენ იმ პენიტენციური დაწესებულებებიდან განთავისუფლებაში, რომლებშიც ისინი იყვნენ დაპატიმრებულნი. უფრო ზოგადად, ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ 1994 წლის შეთანხმების მიხედვით, „დსთ-ს კსძ“-ს არ ჰქონდა უფლებამოსილება გაეთავისუფლებინა აფხაზეთში სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში დაპატიმრებული პირები.

197. რაც შეეხება გუდაუთაში მდებარე სამხედრო ბაზას, რუსეთმა ის 2001 წელს დაშალა. იმის მიუხედავად, რომ რუსეთის ფედერაციისა და საქართველოს ერთობლივი განცხადება, რომელიც გაკეთდა 1999 წელს, ეუთოს სტამბოლის სამიტის კონტექსტში, არ ითვალისწინებდა ბაზის გაყვანისა და დაშლის გადამოწმების მექანიზმს, 2002 წლის ივნისში ეუთოს წარმომადგენელთა ჯგუფი ესტუმრა გუდაუთას იმის გადასამოწმებლად, ბაზა გაყვანილი იყო, თუ არა. თუმცა, ფორმალური მანდატის არარსებობის პირობებში, ჯგუფს ოფიციალურად არ დაუფიქსირებია ბაზის დახურვა.

 

(b)   პოლიტიკური კავშირები და ეკონომიკური მხარდაჭერა

198. რუსეთის ხელისუფლება ზედმიწევნით იცავდა სახელმწიფოს ტერიტორიული მთლიანობის პრინციპს და 2008 წლამდე აფხაზეთს მიიჩნევდა საქართველოს განუყოფელ ნაწილად.

199. ქართულ-აფხაზური კონფლიქტის მიზეზი არ იყო რუსეთის მთავრობის ან მისი ოფიციალური პირების კონკრეტული ქმედებები, არამედ საქართველოს ხელისუფლების თანამიმდევრული, მიზანმიმართული პოლიტიკა, რომელიც მიზნად ისახავდა აფხაზი ეთნიკური ჯგუფის იმ ტერიტორიიდან განდევნას, რომელიც მას საუკუნეების განმავლობაში ეკავა. ეს მოიცავდა ისეთ ღონისძიებებს, როგორიცაა ქართველების მასობრივი გადასახლება აფხაზეთის ტერიტორიებზე, აფხაზური დასახლებებისთვის ქართული სახელის დარქმევა და აფხაზური ენის აკრძალვა. ამის საპასუხოდ, ჯერ კიდევ 1950-იან წლებში, აფხაზეთში სპონტანურად გაჩნდა სეპარატისტული მოძრაობა, რათა მას მედეგი წინააღმდეგობა გაეწია საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლებისთვის; ამ მოძრაობას გარეშე მხარისგან მხარდაჭერა არ ჰქონია. ასეთ გარემოებებში რუსეთის მთავრობა ვერ აგებდა პასუხს აფხაზური ოპოზიციის და შემდგომში აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ქმედებებზე.

200. აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოები არ იყვნენ ინტეგრირებულნი რუსეთის ფედერაციის პოლიტიკურ და სამართლებრივ სისტემებში და აფხაზეთის მთავრობა არ იყო ანგარიშვალდებული რუსეთის ფედერალური ხელისუფლების წინაშე. რუსეთის ხელისუფლება არ აკონტროლებდა აფხაზეთს სამხედრო, პოლიტიკური ან სამართლებრივი თვალსაზრისით.

201. რაც შეეხება აფხაზეთის ზოგიერთი მოქალაქისთვის რუსეთის მოქალაქეობის მინიჭებას, ეს განხორციელდა 2002 წლის ფედერალური კანონის შესაბამისად. ეს კანონი ითვალისწინებდა რუსეთის მოქალაქეობის მიღების გამარტივებულ პროცედურას ყოფილი სსრკ-ს ყველა მოქალაქისთვის, ამ მხრივ აფხაზეთისთვის ყოველგვარი პრივილეგიის მინიჭების გარეშე. რუსული პასპორტები გაცემული იყო აფხაზეთში მცხოვრებ იმ პირებზე, რომლებმაც საკუთარი სურვილით მიმართეს მათ; რუსეთის ფედერაციას არანაირი ზეწოლა არ მოუხდენია. ყველა ის შეკითხვა, თუ რა მიზეზით გადაწყვიტა აფხაზმა მოსახლეობამ რუსეთის მოქალაქეობის მიღება, უნდა დაესვას ქართულ მხარეს.

202. რაც შეეხება აფხაზეთში მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეებისთვის პენსიების გაცემას, საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქეებისთვის პენსიის მიღების უფლება განისაზღვრა 2001 წლის ფედერალური კანონით. რუსული პენსია აფხაზეთში მცხოვრებ მოხუცებს ეძლეოდათ მხოლოდ იმიტომ, რომ ისინი რუსეთის მოქალაქეები იყვნენ. რუსეთის მთავრობამ, დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარდგენის გარეშე, დააკონკრეტა, რომ 2017 წლის თებერვალში მისი მოსაზრებების წარდგენისას, აფხაზეთში მცხოვრები და რუსული პენსიების მიმღები რუსეთის მოქალაქეების რაოდენობა შეადგენდა 32,398 ადამიანს, რაც აშკარად ნაკლებია იმაზე, რასაც მომჩივნები ამტკიცებდნენ, ანუ აფხაზეთის მოსახლეობის (240,000 ადამიანი) 70%-ზე.

203. 2008 წლამდე რუსეთს ჰუმანიტარული დახმარება შეჰქონდა აფხაზეთში, როგორც საქართველოს შემადგენელ ნაწილში. კერძოდ, ეს დახმარება მოიცავდა საკვებს (1,230 ტონა), ხორბალს (3,918 ტონა), სხვა მარცვლეულს (700 ტონა), შაქარს (83 ტონა), დაკონსერვებულ ხორცს (60 ტონა), დაკონსერვებულ თევზს (39,6 ტონა), ბავშვის საკვებს (9,4). ტონა), ფოლადის დანა-ჩანგალს (2 , 200 კომპლექტი), ფანერს (120 მეტრი), მოზრდილთა და ბავშვთა ტანსაცმელს (100 კომპლექტი), დასაკეც საწოლებს (500), ლეიბებს (500), სამედიცინო საქონელს (11 ტონა) და საბნებს (3,700).

204. რაც შეეხება ეკონომიკურ თუ ფინანსურ მხარდაჭერას, რუსეთის მთავრობის მიხედვით, აფხაზეთში სხვადასხვა რუსული სამრეწველო და ფინანსური საწარმოს კომერციული საქმიანობა, უპირველეს ყოვლისა, განპირობებული იყო საქართველოს მიერ აფხაზეთზე დაწესებული ეკონომიკური ბლოკადით. ვინაიდან, საქართველოს მხარე ხელს უშლიდა საქონლის მიღებაში, სეპარატისტულ რესპუბლიკას მხოლოდ ერთი შანსი დარჩა ადგილობრივ დონეზე ეკონომიკის განვითარებისა და ჰუმანიტარული კატასტროფის თავიდან აცილებისთვის, ეს იყო ფინანსური და ეკონომიკური ინტეგრაცია მეზობელ რუსეთთან. ამასთან დაკავშირებით განსაკუთრებით ხაზი უნდა გაესვას იმ ფაქტს, რომ ასეთი ინტეგრაცია იყო აფხაზი ლიდერების მიერ გაწეული ძალისხმევის შედეგი, რომლის მიზანი იყო ეროვნულ ეკონომიკაში უცხოური ინვესტიციების ხელშეწყობა. გარდა ამისა, რუსეთის იურიდიული და ფიზიკური პირების საქმიანობის აკრძალვა აფხაზეთში იქნებოდა რუსეთის კონსტიტუციით გათვალისწინებული ეკონომიკური თავისუფლების პრინციპის დარღვევა.

205. რუსეთის მთავრობის განცხადებით, თურქეთი იყო აფხაზეთის კიდევ ერთი დიდი საგარეო ეკონომიკური და სავაჭრო პარტნიორი. კერძოდ, თურქეთზე მოდიოდა აფხაზეთში იმპორტის 62% და ექსპორტის 45%. თუ ცალკეული ბიზნესების სამეწარმეო საქმიანობა არაღიარებულ სახელმწიფოში მოქცეული იყო იმ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის ფარგლებში, რომელშიც ეს ბიზნესები იყო დაფუძნებული, მაშინ აფხაზეთში ადამიანის უფლებების დარღვევაზე, შესაბამისად, პასუხისმგებელი უნდა ყოფილიყო თურქეთი.

206. ნებისმიერ შემთხვევაში, ეკონომიკურ და ფინანსურ სექტორებში რუსეთმა იმოქმედა დსთ-ს 1996 წლის გადაწყვეტილების სრული დაცვით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 35 ), რომელიც ეკონომიკურ, ფინანსურ, სავაჭრო, სატრანსპორტო და სხვა სფეროებში აფხაზეთთან ოფიციალურ ურთიერთობებზე აწესებდა შეზღუდვებს. მომჩივნების მიერ მოყვანილი მაგალითები ეკონომიკურ და ფინანსურ სფეროებში რუსეთ-აფხაზეთის თანამშრომლობის შესახებ მხოლოდ ამას ადასტურებდა, რადგან ამ თანამშრომლობის სუბიექტები იყვნენ მუნიციპალური ან რეგიონული სტრუქტურები, ან იურიდიული და ფიზიკური პირები, რომლებსაც რუსეთთან არ ჰქონდათ პირდაპირი კავშირი. დსთ-ს 1996 წლის გადაწყვეტილება კონკრეტული კატეგორიის იურიდიულ და ფიზიკურ პირებს არ უკრძალავდა აფხაზეთში ჰუმანიტარული ან კომერციული საქმიანობის განხორციელებას.

207. იგივე ეხებოდა რუსეთის ფინანსურ და საინვესტიციო სტრუქტურებს, რუს მობილურ ოპერატორებს, რუს მეწარმეებს, რუს ფიზიკურ პირებს და ა.შ, რომელთა საქმიანობა აფხაზეთში არ არღვევდა საერთაშორისო კანონმდებლობას, რადგან მათ საქმიანობას არ არეგულირებდა უშუალოდ რუსეთის ფედერაცია. ასეთი ვითარება იყო 2008 წლის 6 მარტამდე, როდესაც რუსეთის ფედერაციის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ ოფიციალური ნოტა გაუგზავნა დსთ-ს აღმასრულებელ კომიტეტს. მასში ნათქვამი იყო, რომ შეცვლილი გარემოებების გათვალისწინებით, რუსეთი აღარ თვლიდა თავს ვალდებულად, შეესრულებინა დსთ-ს 1996 წლის გადაწყვეტილების პირობები.

208. რაც შეეხება სარკინიგზო, საზღვაო და სახმელეთო ტრანსპორტის სერვისების აღდგენას, ეს მხოლოდ 2002 წლის 25 დეკემბერს (პირველად, ქართულ-აფხაზური კონფლიქტის დაწყების შემდეგ) განხორციელდა, როდესაც სოხუმსა და სოჭს შორის სარკინიგზო ხაზი ხელახლა გაიხსნა. 2004 წლის 10 სექტემბერს მატარებლებმა რამდენიმე პირდაპირი, მოსკოვი-სოხუმის რეისით გადაიყვანეს მგზავრები (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 146 ).

209. ბოლოს, 2000 წლის დეკემბერში რუსეთის ფედერაციამ საქართველოსთვის სავიზო რეჟიმი შემოიღო, საქართველოს მხრიდან რუსეთის მიმართ მსგავსი გადაწყვეტილების საპასუხოდ. ჰუმანიტარული მიზეზების გამო, რუსეთმა აფხაზეთში რუსეთ-საქართველოს საზღვრის გადაკვეთისთვის დააწესა განსაკუთრებული პირობები.

 

B. ურთიერთობა საქართველოსა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებას შორის

 

1. მომჩივნების წარდგინებები

210. მომჩივნების წარდგინებით, აფხაზეთი იყო საქართველოს განუყოფელი ნაწილი საქართველოს კონსტიტუციის 1-ელი მუხლის 1-ელი პუნქტის შესაბამისად. ამას აღიარებდა საერთაშორისო თანამეგობრობა და საქართველოსთან დაკავშირებით მიღებული ყველა საერთაშორისო დოკუმენტი.

211. 1999 წლის 20 მაისს, როდესაც საქართველომ მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება, მას არ გაუკეთებია არანაირი განცხადება და დათქმა კონვენციის 57-ე მუხლის მიხედვით. თუმცა, წლების განმავლობაში საქართველო არაეფექტურ და უშედეგო განცხადებებს აკეთებდა აფხაზეთის მიმართულებით.

 

2.  საქართველოს მთავრობის წარდგინებები

(a)  ზომები, რომელთა მიზანი იყო კონფლიქტის მოგვარება და ადამიანის უფლებების დაცვა აფხაზეთში

212. საქართველოს მთავრობამ აღნიშნა, რომ საქართველოს აფხაზეთი არასოდეს უღიარებია დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ. 1990-იანი წლებიდან დაწყებული, საქართველოს მთავრობამ მიიღო რამდენიმე ზომა, რომელთა მიზანი იყო აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების არალეგიტიმურად ცნობა. 1994 წელს საქართველოს პარლამენტმა ბათილად ცნო ყველა საკანონმდებლო აქტი და შეთანხმება, ასევე გადაწყვეტილება, რომელიც მიღებული იყო მმართველი ორგანოების მიერ, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ საქართველოს კანონმდებლობას და რომლებიც მიიღეს სეპარატისტული რეჟიმის კონტროლის ქვეშ არსებულმა სტრუქტურებმა. გარდა ამისა, პარლამენტმა მიიღო დადგენილება, რომ თბილისში მდებარე აფხაზეთის უზენაესი საბჭო და მინისტრთა კაბინეტი იყო აფხაზეთის მოსახლეობის ინტერესების გამომხატველი ერთადერთი ორგანო.

213. 1990-იანი წლების დასაწყისიდან საქართველოს მთავრობამ მოსკოვში გამართა მოლაპარაკებები აფხაზურ მხარესთან, რომლის მიზანი იყო კონფლიქტის დასრულება, თუმცა, ამაოდ. 1990-იან წლებში, ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ, საქართველომ აფხაზეთის დე ფაქტო მთავრობას არაერთხელ შესთავაზა კონფლიქტის მოგვარების განსხვავებული მიდგომები, მაგრამ ყველა მათგანზე მან უარი თქვა. 2005 წლიდან დაწყებული, აფხაზეთის კონფლიქტის მოგვარებასთან დაკავშირებული საქართველოს პოლიტიკა ორიენტირებული იყო აფხაზურ მხარესთან პირდაპირ დიალოგზე, რომლის მიზანი იყო აფხაზეთის დახმარება იზოლაციიდან თავის დაღწევაში და ნიადაგის მომზადება იმისთვის, რომ არ განახლებულიყო საომარი მოქმედებები და იძულებით გადაადგილებული პირები დაბრუნებოდნენ თავიანთ სახლებს. საქართველოს შესაბამისი სახელმწიფო ორგანოები, კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარების მიზნით, აგრძელებდნენ აქტიურ მუშაობას როგორც შიდა, ისე საერთაშორისო დონეზე.

214. 1994 წლიდან საქართველოს ხელისუფლებამ მრავალგზის მიმართა საერთაშორისო საზოგადოებას კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით პოლიტიკურ გადაწყვეტაში მხარდაჭერისთვის. ის მუდმივად სადავოს ხდიდა სამშვიდობო პროცესის ინტერნაციონალიზაციას და მოითხოვდა რუსული სამხედრო ტექნიკისა და პერსონალის ტერიტორიიდან გაყვანას და ადამიანის უფლებების დაცვას. მოლაპარაკებების მსვლელობისას, კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით გადაწყვეტის ძიების პროცესში, საქართველოს მთავრობამ წამოაყენა სხვადასხვა წინადადება აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სტატუსთან დაკავშირებით. ქართველმა ოფიციალურმა პირებმა არაერთხელ გააკეთეს განცხადებები სხვადასხვა საერთაშორისო ფორუმზე, სადაც ხაზგასმით აღნიშნეს საქართველოს მთავრობის ნება საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარებასთან დაკავშირებით. მათ ასევე მხარდაჭერის თხოვნით მიმართეს საერთაშორისო ორგანიზაციებს, კერძოდ, გაეროს, ეუთოს, ევროკავშირს და ევროპის საბჭოს და მოუწოდეს სათანადო ძალისხმევის გაძლიერებისკენ კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარებაში დახმარებისთვის.

215. კერძოდ, გაეროს გენერალური ასამბლეის 1996 წლის სესიაზე გაკეთებულ განცხადებაში საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა გამოხატა მზადყოფნა საქართველოს სახელმწიფო სტრუქტურის ცვლილებისთვის, კერძოდ, უნიტარული სახელმწიფოს ფედერალურ სახელმწიფოდ გადაქცევისთვის, რის შედეგადაც აფხაზეთს მიენიჭებოდა უფრო დიდი ავტონომია. 1997 წელს საქართველოს მთავრობამ გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე გაავრცელა განცხადება აფხაზეთის ტერიტორიაზე ეთნიკური ქართველების წინააღმდეგ განხორციელებული ეთნიკური წმენდის სავარაუდო პოლიტიკის შესახებ და მოითხოვა ამაზე პასუხისმგებელი მხარეების გასამართლება. გაეროს უშიშროების საბჭოს 1999 წლის სხდომაზე საქართველოს მთავრობამ წარმოადგინა წინადადება სახელწოდებით, „საქართველოს ფარგლებში აფხაზეთის სტატუსის განსაზღვრის ძირითადი პრინციპები“; ეს წინადადება ითვალისწინებდა ფედერალური სტრუქტურის შექმნას, რომლის ფარგლებშიც აფხაზეთი განახორციელებდა საკანონმდებლო, აღმასრულებელ და სასამართლო უფლებამოსილებებს მომავალი ფედერალური სახელმწიფოს კონსტიტუციით განსაზღვრულ სფეროებში. იმავე წელს, გაეროს გენერალური ასამბლეის სხდომაზე, საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა მოითხოვა საქართველოში, აფხაზეთის პოლიტიკური სტატუსის საკითხზე გააქტიურებული მუშაობა ჟენევის პროცესის ფარგლებში.

216. ამის გარდა, 2000, 2002, 2003, 2005 და 2006 წლებში გაეროს გენერალური ასამბლეის სხდომებზე, საქართველოს მაშინდელმა საგარეო საქმეთა მინისტრმა და საქართველოს პრეზიდენტმა გაეროს მოუწოდეს, უფრო აქტიური წვლილი შეეტანა აფხაზეთის სამშვიდობო ოპერაციებში. ამის მიზეზი ის იყო, რომ „დსთ-ს კსძ“-ის ეგიდით მოქმედმა რუსმა სამშვიდობოებმა, სავარაუდოდ, ვერ უზრუნველყვეს იძულებით გადაადგილებულ პირთა და ლტოლვილთა დაბრუნებისთვის აუცილებელი უსაფრთხოების დონე, ხოლო „დსთ -ს კსძ“ , სადაც რუსები ჭარბობდნენ, კონფლიქტის მოგვარების ნაცვლად მის დაკონსერვებას უფრო ცდილობდნენ. 2006 წლის ივნისში, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო სესიაზე, საქართველოს პრეზიდენტის თანაშემწემ აფხაზეთის კონფლიქტის საკითხებში წარადგინა ქართული მხარის წინადადებები კონფლიქტის მშვიდობიან მოგვარებასთან დაკავშირებით. ასევე, 2006 წელს საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა გააკეთა განცხადებები ეუთოს მუდმივმოქმედ საბჭოში და ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის მაისის სესიაზე.

217. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო თავის რუს კოლეგას რეგულარულად უგზავნიდა საპროტესტო ნოტებს (1996-2006 წლებში არანაკლებ სამოცდაათჯერ), სხვებთან ერთად, შემდეგთან დაკავშირებით: პირდაპირი კავშირები და ორმხრივი ვიზიტები აფხაზეთსა და რუსეთს შორის; განხილვები რუს ოფიციალურ პირებსა (რეგიონული და მუნიციპალური ადმინისტრაციების წარმომადგენლებთან) და აფხაზეთის ხელისუფლების მაღალჩინოსნებს შორის; რუსეთ-აფხაზეთის ხელშეკრულებების ხელმოწერა ისეთ სხვადასხვა სფეროში თანამშრომლობის შესახებ, როგორიცაა ეკონომიკა, მეცნიერება, აკადემია და კულტურა; ერთობლივი საინვესტიციო და კომერციული პროექტების შესახებ მოლაპარაკების მიზნით რუსული ბიზნესის წარმომადგენლების დელეგაციების ვიზიტი აფხაზეთში; აფხაზეთის ჩართვა იმ გაერთიანებაში, რომლის მიზანი იყო ეკონომიკური თანამშრომლობა რუსეთის სამხრეთ ფედერალური რეგიონის მხარეებს შორის და აფხაზეთის წარმომადგენლის რეგულარული მონაწილეობა გაერთიანების საქმიანობაში; აფხაზეთის დაწესებულებების მიერ გაცემული საშუალო და უმაღლესი განათლების დამადასტურებელი დიპლომების აღიარება რუსეთის შესაბამისი ორგანოების მიერ; რუსეთის სხვადასხვა ქალაქის ქალაქ სოხუმთან პირდაპირ დამაკავშირებელი სარკინიგზო მონაკვეთების რეკონსტრუქცია ცალმხრივი გადაწყვეტილების საფუძველზე და 2000-იანი წლების დასაწყისში სარკინიგზო მიმოსვლის აღდგენა, მიუხედავად იმისა, რომ იგი 1992 წლიდან შეჩერებული იყო; პირდაპირი საფოსტო მომსახურება რუსეთსა და აფხაზეთს შორის, სულ მცირე, 2000 წლიდან; 2003 წელს მდინარე ფსოუზე ახალი ხიდის მშენებლობა, რომელიც გადიოდა რუსეთსა და აფხაზეთს შორის გეოგრაფიული საზღვრის გასწვრივ; 1990-იანი წლების ბოლოს და 2000-იანი წლების დასაწყისში რუსეთსა და აფხაზეთს შორის საზღვრის მრავალჯერ უკანონოდ გადაკვეთის ფაქტი ადამიანების მიერ, რომლებსაც მიჰქონდათ იარაღი და სამხედრო ტექნიკა; რუსეთ-აფხაზეთის საზღვრის გავლით სხვადასხვა საქონლის უკანონო ტრანსპორტირება, მიუხედავად საქართველოს პრეზიდენტის 1996 წლის ბრძანებულებისა, რომელიც კრძალავდა საერთაშორისო ტრანსპორტირებას რუსეთთან საქართველოს საზღვრის გასწვრივ იქ, სადაც ეს საზღვარი ემთხვეოდა რუსეთის საზღვარს აფხაზეთთან; რუსეთის მიერ აფხაზეთის მაცხოვრებლებისთვის უვიზო რეჟიმის შემოღება ცალმხრივი გადაწყვეტილების საფუძველზე და მათთვის რუსეთის მოქალაქეობის მინიჭება; რუსული კომპანიებისა და ფიზიკური პირების მიერ აფხაზეთში უძრავი ქონების შეძენა; რუსული ტურისტული კომპანიების მიერ ორგანიზებული ტურისტული მოგზაურობის გაგრძელება აფხაზეთის კურორტებზე; რუსული კერძო კომპანიების და აფხაზური კომპანიების მიერ აფხაზეთში მობილური სატელეფონო ქსელების ოპერირების განხორციელება, რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ ამ რუსული კომპანიებისთვის მინიჭებული ლიცენზიების ფარგლებში; აფხაზეთის მიერ რუსული კომპანიებისთვის ხილის მიყიდვა; 2000-იანი წლების შუა პერიოდში, რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების დამატებითი მოთხოვნები საქართველოს ხელისუფლების ნებართვასთან დაკავშირებით, სოხუმში (აფხაზეთი) რუსეთის ფედერაციის საპატიო საკონსულოს გახსნაზე; და რუსეთის სამართალდამცავი ორგანოების ან აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ აფხაზეთში იმ პირთა რამდენჯერმე დაპატიმრება, რომლებიც ეჭვმიტანილნი იყვნენ რუსეთში დანაშაულების ჩადენაში, ან/და მათი პირდაპირი გადაყვანა რუსეთში, საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოების ჩაურევლად.

218. საქართველოს მთავრობამ თავის პროტესტებში ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ასეთი ქმედებები წარმოადგენდა საქართველოს შიდა საქმეებში, მის სუვერენიტეტსა და ტერიტორიულ მთლიანობაში უხეშ ჩარევას. დახმარებას, რომელსაც რუსეთი უწევდა აფხაზეთის სეპარატისტულ რეჟიმს, ის შედეგი ჰქონდა, რომ ეს დახმარება უზრუნველყოფდა ამ რეჟიმის შენარჩუნებას. რუსეთის მხრიდან ამ დახმარებამ და მხარდაჭერამ გამოიწვია ის, რომ აფხაზეთის მხარეს გაუქრა საქართველოსთან მოლაპარაკების სურვილი და შეწყდა კონფლიქტის გადაწყვეტისკენ მიმართული პროცესი. რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიერ საპასუხოდ გამოხატული პოზიცია ის იყო, რომ კერძო კომპანიების და სხვა იურიდიული ან ფიზიკური პირების საქმიანობას არ შეეხებოდა 1996 წლის 19 იანვრის გადაწყვეტილება, რადგან არ ფიქსირდებოდა რუსეთის, როგორც სახელმწიფოს, ამ საქმიანობის უშუალო მხარდაჭერა აფხაზეთის ხელისუფლების დახმარების მეშვეობით; რუსეთი განუხრელად უჭერდა მხარს საქართველოს ტერიტორიულ მთლიანობას.

219. გარდა ამისა, 1990-იან და 2000-იან წლებში საქართველოს პარლამენტმა მიიღო მრავალი დადგენილება, განკარგულება, დეკლარაცია და გამოსცა ახსნა-განმარტება, რომლებშიც მან, სხვასთან ერთად, გამოაცხადა, რომ „დსთ-ს კსძ“-მ ვერ აღკვეთა ქართული მოსახლეობის ეთნიკური წმენდა და ამის ნაცვლად ის მოქმედებდა საზღვრის დამცველის ფუნქციით, რითაც ის დაეხმარა სეპარატისტულ რეჟიმს აფხაზეთში და გააძლიერა იგი. ამის შედეგად, აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებმა თავი შეიკავეს კეთილსინდისიერი მოლაპარაკებისგან და იძულებით გადაადგილებულ პირებს ხელი შეუშალეს აფხაზეთში დაბრუნებაში. საქართველოს პარლამენტმა არაერთხელ მოუწოდა საქართველოს პრეზიდენტს, ასევე ყველა ცენტრალურ და ადგილობრივ მმართველ ორგანოს, ხელი შეეწყოთ საქართველოს იურისდიქციისა და კონსტიტუციური წესრიგის სრული აღდგენისთვის აფხაზეთში. მან ასევე მოითხოვა „დსთ-ს კსძ“-ს ფარგლებში მოქმედი რუსეთის შეიარაღებული ძალების გაყვანა და მათი ჩანაცვლება საერთაშორისო მანდატის მქონე პოლიციის ძალებით. მან დაგმო რუსეთის მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ანექსია, ასევე საქართველოს საშინაო საქმეებში რუსეთის ჩარევა. პარლამენტმა ასევე გამოხატა ძლიერი უკმაყოფილება აფხაზეთში ჩატარებულ არჩევნებთან დაკავშირებით და განაცხადა, რომ ის მათ არალეგიტიმურად ცნობდა.

220. 2000 წლიდან, სპეციალურ მინისტერიალს ევალებოდა საქართველოს ტერიტორიაზე კონფლიქტების პოლიტიკური და დიპლომატიური საშუალებებით დარეგულირების მიზნის მქონე ქმედებების შეთავაზება და კოორდინაცია. 2005 წლის განმავლობაში და 2006 წლის პირველ ნახევარში საქართველოს სამართალდამცავმა ორგანოებმა დაიწყეს გამოძიება აფხაზეთის ტერიტორიაზე ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტებზე ოცდაჩვიდმეტი სისხლის სამართლის საქმეზე. ამის ერთი მაგალითი იყო რუსეთის მოქალაქის, ვ.ს.-ს საქმე, რომელიც საქართველოს მთავრობასთან ჩიოდა 2005 წელს რუსეთის სამართალდამცავების მიერ მისი აფხაზეთში დაპატიმრების გამო, რომლებმაც ის იძულებით წაიყვანეს რუსეთში. საქართველოს ორგანოებმა დაუყოვნებლივ დაიწყეს საჩივრის გამოძიება. ასევე, 2000 წლის ივნისსა და აგვისტოში საქართველოს მთავრობამ გააპროტესტა რუსი და დე ფაქტო აფხაზი სამართალდამცავების მიერ, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებთან შეთანხმების გარეშე, აფხაზეთში ორი პირის დაპატიმრება, რომლებიც ეჭვმიტანილნი იყვნენ სისხლის სამართლის დანაშაულების ჩადენაში.

 

(b) საქართველოს მიერ მიღებული ინდივიდუალური ზომები პირველი და მესამე მომჩივნების კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად

221. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მან მიიღო ყველა ხელმისაწვდომი დიპლომატიური, პოლიტიკური და სხვა ზომა, რათა დაეცვა მომჩივნების კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები.

 

(i) პირველ მომჩივანთან მიმართებით

222. პირველ მომჩივანთან მიმართებით საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მისი დამნაშავედ ცნობისა და თავისუფლების აღკვეთისთანავე, 1996 წელს, საქართველოს პრეზიდენტის მიერ შექმნილი სახელმწიფო კომისია, რომელსაც ეხებოდა აფხაზეთში გაუჩინარებული მებრძოლების ძებნა და მათი ოჯახების უფლებების დაცვა, მის საქმესთან დაკავშირებით მოლაპარაკების მიზნით, დაუკავშირდა აფხაზეთის კომისიის ხელმძღვანელს. მიუხედავად ამისა, აფხაზურმა მხარემ უარი თქვა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის მიწოდებაზე და მხოლოდ ის აღნიშნა, რომ მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა ნორმალური იყო.

223. 2004 წლის მარტში პირველი მომჩივნის ბებია დაუკავშირდა აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ლეგიტიმურ ომბუდსმენს, რომლის უწყება მდებარეობდა აფხაზეთის ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ და აცნობა იმ მძიმე პირობების შესახებ, რომელშიც პირველი მომჩივანი იმყოფებოდა პატიმრობის დროს. ომბუდსმენმა დაუყოვნებლივ შეასრულა მისი მოთხოვნა და დახმარებისთვის მიმართა HROAG-ს (რომელიც მდებარეობდა სოხუმში) და სთხოვა თავისი წარმომადგენლის გაგზავნა პირველი მომჩივნის მოსანახულებლად და მისთვის აუცილებელი დახმარების გაწევა.

224. საქართველომ პირველი მომჩივნის საქმის შესახებ ინფორმაცია შეიტანა გაეროს სხვადასხვა ორგანოებისთვის განკუთვნილ ანგარიშებში, რომლებიც ეხებოდა ადამიანის უფლებათა დაცვის სხვადასხვა საშუალების გამოყენებას. 2003 წელს საქართველოს ომბუდსმენმა, ხოლო 2005 წელს, რამდენჯერმე, საქართველოს ომბუდსმენმა და საქართველოს მინისტრმა კონფლიქტების მოგვარების საკითხებში წერილობით მიმართეს HROAG-ს და UNOMIG-ს და მოითხოვეს ინფორმაცია პირველი მომჩივნის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ და ითხოვეს მხარდაჭერა მისთვის სათანადო სამედიცინო დახმარების აღმოჩენაში. 2005 წელს საქართველოს მთავრობამ ასევე წერილობით მიმართა ICRC-ს, რათა მას დაეყენებინა პირველი მომჩივნისთვის მედიკამენტების მიწოდების საკითხი და მოეთხოვა ამ საქმეში დახმარება. შესაბამის მიმოწერაში საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა ხაზი გაუსვეს, რომ მას არ შეეძლო ეფექტური ზომების მიღება აფხაზეთის ტერიტორიაზე ადამიანის უფლებათა დაცვის უზრუნველსაყოფად.

225. 2006 წლის აპრილში საქართველოს მთავრობამ ასევე სთხოვა „ჰიუმან რაითს ვოჩს“, ჩაეტარებინა ადგილზე მოკვლევები მისი თანამშრომლების მიერ აფხაზეთის ტერიტორიაზე ვიზიტის დროს და საერთაშორისო თანამეგობრობისთვის ეცნობებინა მათ მიერ აღმოჩენილი, ადამიანის უფლებათა დარღვევების (პატიმართა უფლებების დარღვევების ჩათვლით) ნებისმიერი ფაქტის შესახებ.

226. 2005 წლის სექტემბრიდან დაწყებული, საქართველოს მთავრობამ მეორე მომჩივანს უსასყიდლოდ გადასცა მედიკამენტები, რომლებიც მან გაუგზავნა პირველ მომჩივანს ICRC-ის დახმარებით.

227. 2006 წლის ოქტომბერში საქართველოს ომბუდსმენმა სთხოვა UNOMIG-ის ხელმძღვანელს პირველ მომჩივანს დახმარებოდა ექიმების მოძიებაში, რათა შესაძლებელი ყოფილიყო მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის ობიექტური შეფასება და საჭირო სამედიცინო მკურნალობისა და მედიკამენტების დანიშვნა. 2006 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში საქართველოს მთავრობამ წერილობით მიმართა UNOMIG-ის ხელმძღვანელს პირველი მომჩივნის იმ სამედიცინო დაწესებულებაში გადასაყვანად დახმარების თხოვნით, სადაც შესაძლებელი იქნებოდა მისთვის სათანადო სამედიცინო დახმარების გაწევა. მან ასევე გამოთქვა მზადყოფნა, გაეგზავნათ სამედიცინო ჯგუფი ციხეში, სადაც იმყოფებოდა პირველი მომჩივანი, რათა ემკურნალა იმ პატიმრებისთვის, რომლებსაც ეს სჭირდებოდათ, და ამ საქმეში ითხოვა UNOMIG-ის დახმარება.

228. 2006 წელს საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ, გაეროს გენერალური მდივნის მეგობართა ჯგუფში გაერთიანებული ქვეყნების საგარეო საქმეთა სამინისტროებისა და საელჩოების, მათ შორის რუსეთის ფედერაციის საგარეო საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოში რუსეთის ფედერაციის საელჩოს წინაშე დააყენა პირველი მომჩივნის სათანადო სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანის აუცილებლობის საკითხი. 2006 წლის ოქტომბერში საქართველოს ხელისუფლებამ ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის თავმჯდომარეს (რომელიც იმ დროს იყო რუსეთის წარმომადგენელი) აცნობა, რომ ობიექტური მიზეზებით გამოწვეული და საყოველთაოდ ცნობილი დაბრკოლებების გამო, აფხაზეთში დაკავებული პირებისთვის დახმარების აღმოჩენის შესაძლებლობა საქართველოს შეზღუდული ჰქონდა და რომ პირველი მომჩივნის პატიმრობის პერიოდში ქართულმა მხარემ მხოლოდ ერთხელ, ICRC-ის დახმარებით შეძლო საჭირო მედიკამენტების მიწოდება.

229. 2006 წლის 30 აგვისტოს, როგორც საქართველოს, ისე რუსეთისთვის სასამართლოს მიერ მითითებული შუალედური ღონისძიებების საპასუხოდ, საქართველოს მთავრობამ განახორციელა სხვადასხვა ღონისძიება, მასზე იმ ფაქტით გამოწვეული პრაქტიკული შეზღუდვების ფარგლებში, რომ მას არ ჰქონდა წვდომა ან არ აკონტროლებდა არც დრანდას ციხეს და არც პირველ მომჩივანს. კერძოდ, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა რუსეთის მთავრობას სთხოვა, გამოეყენებინა თავისი გავლენა აფხაზურ მხარეზე, რათა დრანდას ციხის ადმინისტრაციას დაეშვა მომჩივნისთვის შესაბამისი სამედიცინო მკურნალობა და ხელი შეეწყო სასამართლოს ბრძანებით განსაზღვრული შუალედური ღონისძიებების განხორციელებისთვის. 2006 წლის ოქტომბერში საქართველოს მთავრობამ დააყენა ეს საკითხი, ასევე მოითხოვა მხარდაჭერა აფხაზეთში ადამიანის უფლებების დაცვის უზრუნველყოფისთვის წერილებით, რომლებითაც მან მიმართა, შესაბამისად, ეუთოს მისიის ხელმძღვანელებს საქართველოში, გაეროს განვითარების პროგრამას საქართველოში, ევროკავშირის დელეგაციას საქართველოში და იტალიის, ლატვიის, ლიეტუვას, პოლონეთის, ჩეხეთის რესპუბლიკის, ნიდერლანდების, საფრანგეთის, გერმანიის, საბერძნეთის, გაერთიანებული სამეფოს და ამერიკის შეერთებული შტატების ელჩებს. საქართველოს ხელისუფლებამ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ საქართველოს არ ჰქონდა პირველი მომჩივნისთვის სამედიცინო დახმარების აღმოჩენის ან ზოგადად მისი უფლებების დაცვის შესაძლებლობა, რადგან ის აფხაზეთს ფაქტობრივად არ აკონტროლებდა.

230. გარდა ამისა, საქართველოს ხელისუფლებამ პირველი მომჩივნის დაპატიმრება აფხაზეთში მოიხსენია იმ რამდენიმე მოხსენებაში, რომლებიც მან წარუდგინა სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანოს. მაგალითად, გაეროს წამების წინააღმდეგ კომიტეტისთვის გაგზავნილ მოხსენებაში, რომელიც ეხებოდა საქართველოს მიერ 2003-2005 წლებში გატარებულ ღონისძიებებს აფხაზეთის ტერიტორიაზე წამების წინააღმდეგ გაეროს კონვენციის დაცვის მიზნით, საქართველოს მთავრობა დავობდა, რომ ის არ აკონტროლებდა ამ ტერიტორიას და სთხოვა გაეროს სპეციალურ მომხსენებელს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან დასჯის საკითხებში, საქართველოს პრობლემები დაეყენებინა გაეროს შესაბამისი ორგანოების წინაშე. საქართველოს მთავრობამ მსგავსი წარდგინებები შეიტანა რასიზმისა და შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ ევროკომისიის, კომისრისა და გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტისთვის მომზადებულ მოხსენებებში.

231 . 2006 წელს საქართველოს მთავრობისთვის საჩივრის შესახებ შეტყობინების გაგზავნის შემდეგ, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა დაიწყეს პირველი მომჩივნის საჩივრების გამოძიება, რომლის შედეგადაც გამოვლინდა დამნაშავეები და ისინი ცნობილი იქნენ დამნაშავეებად (იხილეთ, ზემოთ პარაგრაფები 80 - 88).

 

(ii)    მესამე მომჩივანთან მიმართებით

232. მომჩივნის უკანონო პატიმრობის შესახებ ინფორმაციის მიღებისთანავე, საქართველოს მთავრობა, 2003 წლის ივლისიდან მუდმივად აყენებდა შექმნილი მდგომარეობის შესახებ საკითხს გაეროს, „დსთ-ს კსძ“-ის, აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებისა და საქართველოს მთავრობის წარმომადგენლებს შორის გამართულ ოთხმხრივ შეხვედრებზე (რომლებიც იმართებოდა აფხაზეთში, გალის რაიონის სოფელ ჭუბურხინჯში). ეს შეხვედრები იყო საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებსა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს შორის დიალოგის ერთადერთი საშუალება.

233. როგორც 2003 წლის 10 და 17 ივლისს, ჭუბურხინჯში გამართული შეხვედრების ოქმიდან ჩანს, საქართველოს წარმომადგენლებმა სთხოვეს „დსთ- ს კსძ“-ს, გამოეკვლია მომჩივნის დაკავების ფაქტი და ამ ფაქტის ირგვლივ არსებული გარემოებები. მათი კითხვა მდგომარეობდა იმაში, შეეძლო თუ არა მომჩივანს ტერორისტული აქტების ჩადენა, რადგან აღნიშნული მოვლენების დროს ის ოთხმოცდახუთი წლის იყო. გარდა ამისა, მათ მოითხოვეს ერთობლივი მოკვლევის ჩატარება UNOMIG-ისა და „დსთ-ს კსძ“-ის მონაწილეობით და ის, რომ საქართველოს მთავრობის მიერ დაქირავებულ ადვოკატს, ასევე სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციის წარმომადგენლებს ჰქონოდათ შესაძლებლობა, დასწრებოდნენ ამ პროცესს. აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებისგან მათ მიიღეს პასუხი, რომ გამოძიება მიმდინარეობდა და დასკვნა გამოქვეყნდებოდა პრესაში. საერთაშორისო ორგანიზაციებს არ ექნებოდათ სირთულე მომჩივნის მონახულებაში და მომჩივანს ექნებოდა საშუალება, გამოეყენებინა სამართლიანი პროცესის პრინციპთან დაკავშირებული მისი უფლებები. საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებს არ შეეძლოთ გამოეკვლიათ მოვლენები, რადგან ისინი გულრიფშის რაიონში მოხდა, რომელიც არ შედიოდა მათი ტერიტორიული პასუხისმგებლობის ფარგლებში. რაც შეეხება მოთხოვნას იმის შესახებ, რომ მომჩივნისთვის დახმარება გაეწია საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ არჩეულ ადვოკატს, აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო უშიშროების სამსახურის უფროსმა ამ მოთხოვნის საპასუხოდ განაცხადა, რომ მოკვლევას აწარმოებდნენ მისი თანამშრომლები.

234. 2003 წლის 21 აგვისტოს და 2003 წლის 4 სექტემბერს საქართველოს მთავრობამ მომჩივნისთვის ადვოკატის გაგზავნა კიდევ სთხოვა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს, რაზეც მათ უარი განაცხადეს. 2003 წლის 8 ოქტომბერს, ჭუბურხინჯის მაღალი დონის შეხვედრაზე, რომელსაც ასევე ესწრებოდა გაეროს გენერალური მდივნის სპეციალური წარმომადგენელი საქართველოში (“SRSGG”), მთავრობამ დაგმო მომჩივნის დამნაშავედ ცნობის და მისთვის ექვსწლიანი პატიმრობის შეფარდების ფაქტი და აგრეთვე ის ფაქტი, რომ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებმა არ დააკმაყოფილეს მოთხოვნა საქართველოს მთავრობის მიერ დაქირავებულ ადვოკატთან წვდომასთან დაკავშირებით. SRSGG-მ მოითხოვა მომჩივნის გათავისუფლება; თუმცა, აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებმა ეს მოთხოვნა არ დააკმაყოფილეს.

235. ამის შემდეგ, აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა ადამიანის უფლებათა ოფისის ხელმძღვანელმა მომჩივნის საკითხი დააყენა გაეროს და ეუთოს წარმომადგენლებთან მისი შეხვედრების (რომელიც იმართებოდა წელიწადში ორჯერ ან სამჯერ) დროს. ზემოაღნიშნულის პარალელურად, 2004 წლის განმავლობაში, საქართველოს მინისტრმა კონფლიქტების მოგვარების საკითხებში დე ფაქტო აფხაზეთის მხარესთან გამართული არაოფიციალური შეხვედრების დროს არაერთხელ დააყენა მომჩივნის საკითხი და მოითხოვა მისი უპირობო გათავისუფლება. თუმცა, ვინაიდან მინისტრი ამ საკითხს მხოლოდ არაოფიციალურ შეხვედრებზე აყენებდა, საქართველოს მთავრობამ ამასთან დაკავშირებით ვერ წარმოადგინა შესაბამისი დოკუმენტაცია/ოქმები. 2005 წლის 4 მაისს იუსტიციის სამინისტრომ წერილი გაუგზავნა ICRC-ს, რომლითაც მოითხოვა ინფორმაცია მომჩივნის ჯანმრთელობის მდგომარეობის, უსაფრთხოების ხარისხის, მკურნალობის, პატიმრობის პირობებისა და იმის შესახებ, შეეძლო თუ არა მას სხვა ადამიანებთან ურთიერთობა. 2005 წლის 5 მაისს საქართველოს მთავრობას აცნობეს მომჩივნის იმავე დღეს გათავისუფლების და ზუგდიდში ოჯახთან შეხვედრის და ოჯახის გაერთიანების შესახებ.

 

3.  რუსეთის მთავრობის წარდგინებები

236. რუსეთის მთავრობას ამ საკითხთან დაკავშირებით არ ჰქონია კონკრეტული წარდგინებები.

 

შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო

 

საერთაშორისო ორგანიზაციების დოკუმენტები

 

ევროპის საბჭო

1. ადამიანის უფლებათა კომისრის, ბ-ნი ალვარო ხილ-რობლესის ანგარიში საქართველოში ვიზიტის შესახებ, 2000 წლის 13 ივლისი (CommDH (2000)3)

„...საქართველოში ადამიანის უფლებათა დაცვის შესახებ ახალი კანონმდებლობის გამოყენებასთან დაკავშირებით დასკვნის გაკეთებისას, ხაზი უნდა გავუსვა იმ ფაქტს, რომ დღევანდელ ვითარებაში საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებს არ შეუძლიათ ვინმეს დააკისრონ ამ კანონმდებლობის შესრულების ვალდებულება ან უზრუნველყონ ამ კანონმდებლობის გამოყენება საქართველოს ტერიტორიის იმ ნაწილთან მიმართებით, რომელსაც ამჟამად თბილისი ფაქტობრივად ძალიან მცირედით აკონტროლებს ან რომლის ფაქტობრივ კონტროლსაც იგი საერთოდ ვერ ახორციელებს: მე, ცხადია, ვგულისხმობ აფხაზეთს, რომლის პარლამენტმა 1992 წლის 23 ივლისს მიიღო დეკლარაცია სუვერენიტეტის შესახებ, ცალმხრივი გადაწყვეტილების საფუძველზე, ხოლო შემდეგ, 1994 წლის ნოემბრის ბოლოს, მიიღო ახალი კონსტიტუცია, რომელიც აფხაზეთს დამოუკიდებელ რესპუბლიკად და სუვერენულ სახელმწიფოდ წარმოადგენდა...

... სხვა მონაცემების (ნაწილობრივ ეუთოს მიერ მიწოდებული მონაცემების) მიხედვით, აფხაზეთის მოსახლეობა ახლა შეადგენს დაახლოებით 225,000 ადამიანს (აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიხედვით 315, 000-ს!), რომლის დაახლოებით 80-90, 000 აფხაზია (წარსულში ადგილობრივი მოსახლეობის დაახლოებით 18%), ანუ შეადგენს მთლიანი მოსახლეობის 35-დან 40%-ს...

შემდეგ, გავმართე მოლაპარაკებები ...დაახლოებით 30 აფხაზ პარლამენტართან... განხილვის მთავარი საგანი იყო „ტრადიციული“ პრობლემა, რომელიც არსებობდა კოლექტიური უფლებების, ამ შემთხვევაში, აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ მოთხოვნილი იმ თვითგამორკვევის უფლებების განხორციელებას და მუდმივ ვალდებულებას შორის, რომელიც ამ ხელისუფლების ორგანოებს გააჩნდა ინდივიდუალური უფლებების, მათ შორის, იმ პირთა ძირითადი უფლებების დაცვასთან დაკავშირებით, რომლებიც არ იყვნენ ეთნიკურად აფხაზები. აფხაზმა პარლამენტარებმა მკაფიოდ გაუსვეს ხაზი იმ ფაქტს, რომ თბილისის ცენტრალურ მთავრობასთან მათი ბოლო კონფლიქტის დროს მათ მიერ ჩადენილი ადამიანის უფლებების ნებისმიერი დარღვევა იყო პირდაპირი შედეგი იმისა, რომ საქართველომ დაარღვია მათი თვითგამორკვევის უფლება (რამაც აფხაზეთის პარლამენტი აიძულა, 1991 წლის მარტის სადავო რეფერენდუმის შემდეგ, ხმა მიეცა არა მხოლოდ საქართველოს [1978] კონსტიტუციის გაუქმებისთვის, არამედ ემოქმედა თბილისში გამართული მოძრაობის საპასუხოდ, რომელიც მიზნად ისახავდა აფხაზეთისთვის 1921 წლამდე არსებული რეგიონის სტატუსის შემცირებას, 1978 წლის კონსტიტუციის, 1925 წლის საბჭოთა კონსტიტუციის შესაბამისი დებულებებით ჩანაცვლების გზით“.

2. წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან დასჯის აღკვეთის ევროპული კომიტეტის („CPT“) მესამე ზოგადი ანგარიში [CPT/Inf (93) 12]

 

„a. ექიმის ხელმისაწვდომობა

... 35. ციხის ჯანდაცვის სამსახურს, სულ მცირე, უნდა შეეძლოს რეგულარული კონსულტაციების ჩატარება ამბულატორიულ დონეზე და გადაუდებელი მკურნალობა (რა თქმა უნდა, ამის გარდა, ხშირად შეიძლება იყოს საავადმყოფოს ტიპის განყოფილება საწოლებით). ... გარდა ამისა, ციხის ექიმებს უნდა შეეძლოთ მიმართონ სპეციალისტებს მომსახურების გაწევისთვის. ...

ამბულატორიულ მკურნალობას სათანადო ზედამხედველობა უნდა გაუწიოს ჯანდაცვის პერსონალმა; ბევრ შემთხვევაში, საკმარისი არ არის, შემდგომი მკურნალობის უზრუნველყოფა დამოკიდებული იყოს პატიმრის მიერ გამოჩენილ ინიციატივაზე.

36. პირდაპირი მხარდაჭერა სრულად აღჭურვილი საავადმყოფოს სერვისის სახით ხელმისაწვდომი უნდა იყოს როგორც სამოქალაქო, ისე ციხის საავადმყოფოში. ...

37. როდესაც პატიმრებს სჭირდებათ ჰოსპიტალიზაცია ან საავადმყოფოში სპეციალისტის მიერ გამოკვლევა, მათი ტრანსპორტით გადაყვანა უნდა მოხდეს ისეთი სისწრაფით, როგორც ამას მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობა მოითხოვს.

 

b. თანაბარი მკურნალობა

38. ციხის ჯანდაცვის სამსახურს უნდა შეეძლოს მკურნალობის ჩატარება და საექთნო დახმარების გაწევა... ისეთი პირობებით, რომლებითაც სარგებლობენ პაციენტები ციხის გარეთ. სამედიცინო, საექთნო და ტექნიკური პერსონალის, ასევე შენობა-ნაგებობებისთვის დანადგარებისა და აღჭურვილობის უზრუნველყოფა სათანადოდ უნდა იყოს ორგანიზებული.

უნდა არსებობდეს აფთიაქზე და მედიკამენტების განაწილებაზე შესაბამისი ზედამხედველობა. გარდა ამისა, მედიკამენტების მომზადება ყოველთვის უნდა დაევალოს კვალიფიციურ პერსონალს (ფარმაცევტს/მედდას და ა.შ.).

39. თითოეული პაციენტისთვის უნდა შედგეს სამედიცინო ისტორია, რომელიც უნდა შეიცავდეს დიაგნოზის შესახებ ინფორმაციას, ასევე პაციენტის დაავადების განვითარების შესახებ და მის მიერ ჩატარებული სპეციალური გამოკვლევების შესახებ ინფორმაციას. გადაყვანის შემთხვევაში, ისტორია უნდა გადაეგზავნოს მიმღები დაწესებულების ექიმებს...“.

 

3. ანგარიში [CPT/Inf (2009) 38] აფხაზეთის რეგიონში (საქართველო) ვიზიტის შესახებ, რომელიც გამართა CPT-მ 2009 წლის 27 აპრილიდან 4 მაისამდე პერიოდში.

 

„A. დრანდის ციხე

3. პატიმრობის პირობები

a. საყოფაცხოვრებო პირობები

13. დრანდის ციხეში არსებული საყოფაცხოვრებო პირობები გარკვეული კუთხით დამაკმაყოფილებელი იყო. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ ვიზიტის დროს დაწესებულება არ იყო გადატვირთული. საკანში პატიმრებისა და ფართის თანაფარდობა ნორმალური იყო; თითოეულ პატიმარზე მოდიოდა დაახლოებით 4-6 მ² ფართი. მაგალითად, სტანდარტულ საერთო საკანში, რომლის ფართობი იყო 18 მ², მოთავსებული იყო 3-4 პატიმარი. ბუნებრივია, ეს პოზიტიური შეფასება შეიცვლებოდა, თუ ამ საკნებში იქნებოდა ექვსივე პირი, რა რაოდენობისთვისაც იყო ისინი გათვლილი.

14. ზოგადად, საკნებში დღის სინათლის შეღწევადობა დამაკმაყოფილებელი იყო, რადგან ფანჯრებზე არსებული დარაბები სამი წლის წინ მოიხსნა. ხელოვნური განათებაც ზოგადად დამაკმაყოფილებელი იყო (მიუხედავად ამისა, იხ., მე-16 პუნქტი). თითოეულ საკანში იდგა რკინის საწოლები (ზოგჯერ ორსართულიანი საწოლები) ან ფიცარნაგები (ზოგ შემთხვევებში ორსართულიანი), ერთი ან მეტი მაგიდა, სკამები და ზოგან ტუმბოები; საკნებში არ იყო სასიგნალო გამოძახების სისტემა. პატიმრებისათვის ხელმისაწვდომი ჰქონდათ ლეიბი და საწოლის თეთრეული. გარდა ამისა, საკნებში იყო ნახევრად/სრულად გადატიხრული სანიტარიული კვანძები (ზოგჯერ შხაპი/ტუალეტი). ასევე, თითოეულ სართულზე იყო საერთო სანიტარიული კვანძები (აბაზანა/შხაპი/ტუალეტი), რომლებიც ხელმისაწვდომი იყო ჰაერზე გასეირნებისა და ვარჯიშის დროს. უნდა აღინიშნოს, რომ საკნებში დაშვებული იყო ტელევიზორის და რადიომოწყობილობის ქონა. ამის მიუხედავად, ფაქტად რჩება ის გარემოება, რომ რამდენიმე ძალიან იშვიათი გამონაკლისის გარდა, საკნები საკმაოდ მოძველებული იყო და კაპიტალურ რემონტს საჭიროებდა. მთლიანობაში, ციხის ყველა ადგილი მოკლებული იყო ჰიგიენასა და სისუფთავეს. ამის ერთ-ერთი მიზეზი ის იყო, რომ როგორც ჩანს, ციხე არ უზრუნველყოფდა საკნების და სხვა სათავსების რეგულარული დასუფთავებისთვის საჭირო პროდუქტებს ან მასალას.

CPT-ის რეკომენდაციაა, რომ უზრუნველყოფილ იქნეს პატიმრების მომარაგება ჰიგიენური და საწმენდი საშუალებებით, რათა მათ შეძლონ თავიანთ საცხოვრებელ ტერიტორიაზე ჰიგიენური პირობებისა და სისუფთავის დამაკმაყოფილებელი სტანდარტების შენარჩუნება.

15. მთლიანობაში, CPT-ის დელეგაციამ შენიშნა, რომ საყოფაცხოვრებო პირობები მეტწილად დამოკიდებული იყო თავად პატიმრების შრომასა და ფინანსურ საშუალებებზე. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, რომ უზრუნველყოფილი იყოს შესაბამისი რესურსების პრიორიტეტების შესაბამისად გამოყოფა, რათა პატიმრებს არ დასჭირდეთ ოჯახის წევრებისგან დახმარების მიღება.

...

 

4. ჯანდაცვის სამსახური

 

a. შესავალი

27. CPT-თვის ცნობილია, ისეთ მძიმე ეკონომიკურ პირობებში, როგორიც აფხაზეთშია, გარდაუვალია გარკვეულ მსხვერპლზე წასვლა, ციხეშიც კი. თუმცა, მიუხედავად სირთულეებისა, პირისათვის თავისუფლების აღკვეთა გულისხმობს მის მიმართ სახელმწიფოს მხრიდან კონკრეტული ვალდებულების აღებას, მათ შორის ეფექტიანი ჯანდაცვის უზრუნველყოფის კუთხით. ჯანდაცვის მომსახურების არასათანადო დონემ შეიძლება მალევე შექმნას ისეთი ვითარება, რომელიც უტოლდება არაადამიანურ და ღირსების შემლახველ მოპყრობას.

CPT-ის დელეგაციამ შენიშნა, რომ მძიმე დაავადებებისა და პათოლოგიების შემთხვევაში, პატიმრების მედიკამენტებით მომარაგებაზე ზრუნავდნენ მათი ოჯახის წევრები ან მეგობრები. CPT-ის რეკომენდაციაა, რომ დაუყოვნებლივ გადაიდგას ნაბიჯები, რათა ის პატიმრები, რომელთაც არ გააჩნიათ ფინანსური შესაძლებლობა და რომელნიც ვერ იღებენ დახმარებას თავიანთი ოჯახებიდან, უზრუნველყოფილნი იყვნენ მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესაბამისი მედიკამენტებით.

28. ზოგადად, ვიზიტის დროს გამოვლენილი გარემოებების გათვალისწინებით, CPT თვლის, რომ სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს ციხეებში ჯანდაცვის მომსახურების ყოვლისმომცველი პოლიტიკის შემუშავებას, რომელიც დაეფუძნება თანაბარი ხელმისაწვდომობისა და სხვა ფუნდამენტურ პრინციპებს, როგორიცაა პატიმრის ინფორმირებული თანხმობა, სამედიცინო ინფორმაციის კონფიდენციალურობა და ჯანდაცვის პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობა. ამ კონტექსტში, სასარგებლო იქნება მინიშნების გაკეთება CPT-ის საქმიანობის მე-3 საერთო ანგარიშზე - „ჯანდაცვის სამსახურები ციხეებში” და ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციაზე N R (98) 7, რომელიც ეხება ციხეში ჯანდაცვის მომსახურების ეთიკურ და ორგანიზაციულ საკითხებს.

...

d. სამედიცინო შემოწმება დაწესებულებაში მიღებისას

მალევე გახდა ცხადი, რომ დრანდის ციხეში პატიმრის მიღებისას არ იყო უზრუნველყოფილი სათანადო სამედიცინო შემოწმება. ექიმის მიერ პაციენტის მონახულება ხდებოდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ექთანი ექიმის გადასცემდა პაციენტის ჩივილის შესახებ რაიმე კონკრეტულ დაავადებასთან დაკავშირებით. დანარჩენების (ანუ პატიმართა აბსოლუტური უმრავლესობის) სამედიცინო შემოწმება უბრალოდ არ ტარდებოდა. პატიმართა ნაწილმა განაცხადა, რომ ციხეში მიღებისას, მათ არანაირი გასაუბრება არ გაუვლიათ ექთანთან, ან ზოგ შემთხვევებში ექთანი საკნის სარკმელში ერთ კითხვას სვამდა, “უჩიოდნენ თუ არა პატიმრები რაიმეს ჯანმრთელობის კუთხით”. აღნიშნული ვითარება დადასტურდა სამედიცინო ჟურნალების დათვალიერების დროს, სადაც არანაირი მინიშნება არ იყო პატიმართა მიღებისას ჩატარებული სამედიცინო შემოწმების შესახებ ან შემოწმებისას გამოვლენილი დაზიანების შესახებ, რაც ნამდვილად არ შეესაბამება არასათანადო მოპყრობის პრევენციის სტანდარტებს.

CPT-ის აზრით, მნიშვნელოვანია, რომ დაწესებულებაში მიღებისას თითოეულმა პატიმარმა გაიაროს შემოწმება და გასაუბრება ექიმთან რაც შეიძლება მალე. გამონაკლისების გარდა, ახალმიღებული პატიმრების სამედიცინო შემოწმება უნდა ჩატარდეს პატიმრის დაწესებულებაში მიღების დღესვე. CPT-ის რეკომენდაციაა, რომ დრანდას ციხეში უზრუნველყოფილ იქნეს ზემოაღნიშნული მოთხოვნის დაკმაყოფილება.

 

e. სამედიცინო ისტორიები და კონფიდენციალურობა

35. მხოლოდ რამდენიმე პატიმარს, რომლებიც დაუშვეს დრანდის ციხის ლაზარეთში, ჰქონდა სამედიცინო ისტორია, რომელიც შეიცავდა ინფორმაციას მათი გამოკვლევისა და მკურნალობის შესახებ. დანარჩენი პატიმრებისთვის (ანუ ციხის პატიმრების მნიშვნელოვანი უმრავლესობისთვის) არ არსებობდა სამედიცინო ისტორიის მსგავსი რაიმე დოკუმენტი. ასევე შეუძლებელი იყო პატიმრის ინდივიდუალური სამედიცინო ისტორიის აღდგენა ექთნების მიერ წარმოებული სხვადასხვა სამედიცინო ჟურნალის რეტროსპექტიული შემოწმების შედეგად.

CPT-ის რეკომენდაციაა, რომ დაწესებულებაში პატიმრების მიღებიდანვე თითოეული პატიმრისათვის გაიხსნას ინდივიდუალური და კონფიდენციალური სამედიცინო ისტორია, სადაც მითითებული იქნება ინფორმაცია პატიმრის ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და მკურნალობის შესახებ, ასევე მის მიერ ჩატარებული ნებისმიერი გამოკვლევის შესახებ. თუ გამონაკლისის სახით ეს დაუშვებელი არ არის თერაპიული თვალსაზრისით, პატიმარს უნდა ჰქონდეს თავისი სამედიცინო ისტორიის გაცნობის შესაძლებლობა და უნდა ჰქონდეს უფლება მოითხოვოს, რომ აღნიშნული ინფორმაცია გააცნონ მისი ოჯახის წევრებსა და ადვოკატს. პატიმრის სხვა დაწესებულებაში გადაყვანის შემთხვევაში, სამედიცინო ისტორია უნდა გადაეცეს მიმღებ დაწესებულებას.

36. სამედიცინო კონსულტაციები (და ლაზარეთში მყოფ პატიმრებთან გასაუბრება) ყოველთვის მიმდინარეობს ციხის თანამშრომელთა თანდასწრებით. ეს პრაქტიკა მიუღებელია; სამედიცინო კონფიდენციალურობა ისევე უნდა იყოს დაცული ციხეში, როგორც, ზოგადად, მის გარეთ. CPT-ის რეკომენდაციაა, რომ ყველა სახის სამედიცინო შემოწმება ჩატარდეს დაწესებულების თანამშრომელთა მიერ მიყურადების გარეშე და, თუ ცალკეულ შემთხვევაში ექიმი საწინააღმდეგოს არ მოითხოვს, მათი თვალთახედვის არის მიღმა.

 

იგივე ეხება ექთნის მიერ პატიმრებთან ჩატარებულ გასაუბრებას.

 

B. გალის, სოხუმის, ტყვარჩელის და უშიშროების სამსახურის დროებითი მოთავსების იზოლატორები (IVS)

...

48. CPT შეშფოთებული იყო იმ ფაქტით, რომ სოხუმს IVS-ში ვიზიტის დროს იმყოფებოდა 20 დამნაშავედ ცნობილი პატიმარი. რა თქმა უნდა, აფხაზეთში სხვა ციხის არარსებობის პირობებში CPT-ისთვის გასაგები იქნებოდა, რომ კონკრეტულ და სათანადოდ დასაბუთებულ სიტუაციებში (როგორიცაა სერიოზული საფრთხე დაწესებულების უსაფრთხოების მიმართ სხვა პატიმრის მხრიდან მუქარა, გაქცევის რისკი და ა.შ.), პატიმარი შეიძლება დროებით გადაყვანილი იყოს IVS-ში; მაგრამ ეს უნდა დარჩეს გამონაკლისად, უნდა იყოს მხოლოდ უკიდურესი ზომა და უნდა გამოიყენებოდეს მხოლოდ ძალიან მცირე პერიოდის განმავლობაში. როგორც ჩანს, ეს არ იყო გამოყენებული პრაქტიკა; სინამდვილეში, ყველა პატიმარი (სიკვდილმისჯილი პატიმრის ჩათვლით) დიდი ხნით (ე.ი,. წლების განმავლობაში) იმყოფებოდა სოხუმის IVS-ში.

ასეთი მდგომარეობა სრულიად მიუღებელია. დროებითი მოთავსების იზოლატორები (IVS), თვისი დანიშნულების მიხედვით, არ არის გათვალისწინებული მსჯავრდებულ პირთა მოთავსებისათვის. კერძოდ, მათი სტრუქტურა და საპატიმრო რეჟიმი არ შეეფერება ამ ტიპის პატიმრებს. აღნიშნულ მსჯავრდებულ პატიმრებზე დამღუპველად მოქმედებს იმ უფლებებისა და პრივილეგიების არქონა (პაემანების უფლება და ა.შ.), რითაც სარგებლობენ დრანდის ციხეში მოთავსებული მსჯავრდებულები. გარდა ამისა, დროებითი მოთავსების იზოლატორების ინფრასტრუქტურა ასევე არ არის შესაფერისი ხანგრძლივი პერიოდით მოთავსებისათვის.

CPT-ის რეკომენდაციაა, რომ დაუყოვნებლივ შეწყდეს მსჯავრდებულ პატიმართა სოხუმის IVS -ში მოთავსების პრაქტიკა და აღნიშნული პატიმრები გადაყვანილ იქნენ დრანდის ციხეში.

...

3. პატიმრობის პირობები

52. მონახულებულ ყველა დროებითი მოთავსების დაწესებულებაში სხვადასხვა სახისა და ხარისხის ხარვეზები შეინიშნებოდა. ზოგადად, შედარებით უკეთესი პირობები შეინიშნებოდა გალის IVS-ში; სოხუმის IVS-ში პირობები შედარებით უარესი იყო; კიდევ უფრო ცუდი პირობები იყო უშიშროების სამსახურის IVS-ში...

53. რაც შეეხება საყოფაცხოვრებო პირობებს, ზოგიერთ დაწესებულებაში, მაგალითად, სოხუმისა IVS-ში და უშიშროების სამსახურის IVS-ში რამდენიმე პატიმარი საკმაოდ ნორმალური ზომის ინდივიდუალურ საკანში იყო მოთავსებული (დაახლოებით 8.5 მ² ფართობის). მაგრამ ეს მხოლოდ გამონაკლისი შემთხვევები იყო. მაგალითად, სოხუმში, ერთ-ერთ საერთო საკანში, რომლის ფართობი იყო 12 მ² იმყოფებოდა ხუთი ქალი პატიმარი (იხ., 59-ე პუნქტი).

54. ყველა მონახულებულ IVS -ში სერიოზული პრობლემა იყო საკნების ვენტილაცია და მათში დღის სინათლის შეღწევადობა. საკნების ფანჯრები ბლოკირებული იყო სხვადასხვა საშუალებებით (რკინის დარაბები, გისოსები და ა.შ.), რომლებიც მნიშვნელოვნად აფერხებდნენ საკნებში ვენტილაციასა და დღის სინათლის შეღწევას. ზოგიერთ შემთხვევაში საკნები ძალიან ბნელი იყო, დღის განმავლობაშიც კი, და მოითხოვდა მთელი დღის განმავლობაში ხელოვნური განათების გამოყენებას (რომელიც ასევე არ იყო ძლიერი და საკმარისი). ამ მხრივ, განსაკუთრებით მძიმე ვითარება იყო უშიშროების სამსახურისა და ტყვარჩელის IVS -ში, სადაც საკნებში საერთოდ არ იყო უზრუნველყოფილი ელექტროენერგიის მომარაგება (შესაბამისად არ იყო ხელოვნური განათებაც). ასევე რთული ვითარება იყო ვენტილაციის კუთხით; საკანთა უმრავლესობაში მძიმე ჰაერი და სუნი იდგა.

55 ... ასევე უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ მონახულებულ დაწესებულებებში, რამდენიმე ძალიან იშვიათი გამონაკლისის გარდა, პატიმრებს, მიღებისას არ აძლევდნენ პირადი ჰიგიენის საშუალებებს.

56. IVS დაწესებულებებში საკნებში პატიმრებს ეძინათ ან ვიწრო ორსართულიან საწოლებზე (სოხუმსა და გალში) ან ფიცარნაგებზე (ტყვარჩელი), ორივე შემთხვევაში საწოლებისათვის იყო უზრუნველყოფილი ლეიბები. საბნები ყველგან იყო, მაგრამ, როგორც წესი, ისინი ძალიან ჭუჭყიანი იყო. იმ პატიმრებს, რომელთაც ჰქონდათ ლოგინის თეთრეული, ამარაგებდნენ ოჯახის წევრები...

IVS დაწესებულებების საკნები აღჭურვილი იყო მაგიდით და სკამებით, გარდა უშიშროების სამსახურის IVS-ისა. CPT-ის რეკომენდაციით, ეს ხარვეზი უნდა აღმოიფხვრას.

57. გალისა და სოხუმის დმი-ების საკნებში იყო საპირფარეშოები (საერთო საკნებში გადატიხრული იყო ფარდით) და წყლის ონკანი, რომელიც საკნის გარედან იმართებოდა. წყლის ონკანი და საპირფარეშო არ იყო ტყვარჩელის IVS-ს საკნებში. იქ საპირფარეშო მდებარეობდა ეზოში. ზოგიერთ IVS-ს, მაგალითად, გალსა და სოხუმში, ჰქონდა საშხაპეები, მაგრამ ყველა შემთხვევაში ისინი უკანასკნელი თვეების განმავლობაში გამოსული იყო მწყობრიდან და საჭიროებდნენ შეკეთებას. უშიშროების სამსახურის IVS-ის საშხაპეში ცხელი წყალი ოთხი თვის განმავლობაში არ მოდიოდა.

58. CPT დელეგაციამ ყველა მონახულებულ IVS -ში შენიშნა მნიშვნელოვანი ხარვეზები გათბობის უზრუნველყოფის კუთხით. ცენტრალური გათბობის სისტემა არ იყო დამონტაჟებული.

60. ყველა მონახულებულ დაწესებულებებს ჰქონდათ გარე სასეირნო და სავარჯიშო ეზოები. თუმცა, მხოლოდ გალის IVS-ის სასეირნო და სავარჯიშო ეზო (36 მ²) იყო დამაკმაყოფილებელ მდგომარეობაში. სოხუმის IVS-ის ორი „სასეირნო და სავარჯიშო ეზო“ განლაგებული იყო მესამე სართულზე და წარმოადგენდა ამ მიზნისთვის სპეციალურად გამოყოფილ საკნებს, რომელთაც კედელში ჰქონდათ რკინის დარაბებითა და გისოსებით დაცული ღია ადგილი, საიდანაც შემოდიოდა ჰაერი და სუსტი განათება. უშიშროების სამსახურის IVS-ში არსებული სასეირნო ეზო წარმოადგენდა ოთახს, რომლის ფართი იყო 25 მ² და რომელსაც ჭერში ჰქონდა დატოვებული ღია ადგილი. ორივე შემთხვევაში, ეს დაწესებულებები არ იყო შესაფერისი ისეთი აქტივობისთვის, რომელსაც გასეირნება და ვარჯიში ერქვა.

62. სეირნობის გარდა, IVS დაწესებულებებში არ იყო ორგანიზებული არანაირი სხვა სახის აქტივობა. სოხუმის IVS-ში პატიმრებს შეეძლოთ სასეირნო ეზოში გასვლა ყოველდღე, 10-დან 20 წუთამდე. უშიშროების სამსახურის IVS-ში პატიმრებმა განაცხადეს, რომ არ იცოდნენ სასეირნო ეზოს არსებობა.

64. CPT ასევე შეშფოთებას გამოხატავს IVS დაწესებულებებში პატიმრების საკვებით უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით. გალში და სოხუმში (უშიშროების სამსახურის IVS ჩათვლით) პატიმრები დღეში სამჯერ იღებდნენ საკვებს (დილით - ფაფა, შუადღისას - ბოსტნეულის წვნიანი და საღამოს - ფაფა და ჩაი). ბევრმა პატიმარმა განაცხადა, რომ საკვების მხრივ ისინი დამოკიდებულნი იყვნენ ოჯახის წევრებისგან ამანათებით მიღებულ საკვებზე, განსაკუთრებით როცა საქმე ეხებოდა ახალ ხილს.

65. IVS დაწესებულებებში მყოფი პატიმრებისათვის ასევე დაწესებული იყო რიგი გაუმართლებელი შეზღუდვებისა. კერძოდ, უშიშროების სამსახურის IVS-ში პატიმრებს არ ჰქონდათ სათვალის, საწერი საშუალებების (ფურცელი, ფანქარი და ა.შ.) შვილების ფოტოების ან რელიგიური დანიშნულების ნივთების შენახვის უფლება. აღნიშნული შეზღუდვები, სხვა დანარჩენ შეზღუდვასთან ერთად (დაკავებიდან პირველ სამი თვის განმავლობაში ამანათის მიღების აკრძალვა, პაემანის აკრძალვა და ა.შ.) წარსულის გადმონაშთია. CPT-ს რეკომენდაციაა, რომ მოიხსნას აღნიშნული შეზღუდვები.

4. ჯანდაცვის სამსახური

66. IVS დაწესებულებებში მყოფი პირებისთვის ჯანდაცვის მომსახურების პირობები არადამაკმაყოფილებელი იყო. მხოლოდ სოხუმის IVS-სა და უშიშროების სამსახურის IVS-ში იმყოფებოდა ექთანი (პირველ შემთხვევაში, სამუშაო დღეებში სრულ განაკვეთზე და მეორე შემთხვევაში - ნახევარ განაკვეთზე).

ორ IVS-ში, სადაც ექთანი იყო, არც სამედიცინო გამოკვლევა ტარდებოდა და არც ინდივიდუალური სამედიცინო ისტორია გახსნილა არც პატიმრის მიღებისას და არც შემდგომ პერიოდში. ინფორმაციის ნაწილის მოძიება შეიძლებოდა ექთნის მიერ ნაწარმოებ საერთო ჟურნალში. უშიშროების სამსახურის IVS-ში აღნიშნულ ჟურნალზე ხელმისაწვდომობა ჰქონდა საზედამხედველო პერსონალს; ამის გარდა, სამედიცინო კონსულტაციები, რომლებიც ტარდებოდა პატიმრის მოთხოვნით (ან საზედამხედველო პერსონალის წევრის რეკომენდაციით) ყოველთვის ტარდებოდა პერსონალის წევრის თანდასწრებით. არსებობდა დაწესებულების გარეთ არსებულ სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის პრობლემა, რადგან ეს საჭიროებდა ესკორტის უზრუნველყოფას.

7. გარე სამყაროსთან კონტაქტი

69. პატიმართა პაემანები ახლო მეგობრებთან და ოჯახის წევრებთან უზრუნველყოფილი იყო ყველა IVS დაწესებულებაში, თუმცა განსხვავებული წესებით მსჯავრდებულთა და წინასწარი პატიმრობის საკანში მოთავსებული პირებისთვის. მსჯავრდებულ პირთათვის პაემანების ხელმისაწვდომობა იმავე წესით იყო განსაზღვრული, როგორც დრანდის ციხეში (გრძელვადიანი პაემანების გარდა), ანუ პაემანი გრძელდებოდა თვეში ერთი საათის განმავლობაში, რაც შეიძლებოდა გაორმაგებულიყო დაწესებულების ხელმძღვანელის გადაწყვეტილებით.

რაც შეხება კორესპონდენციას, როგორც დრანდის ციხეში შემავალ და გამავალ კორესპონდენციაზე (ადვოკატთან მიმოწერის ჩათვლით) დაწესებული იყო ცენზურა. გარდა ამისა, გაუგებარი მიზეზების გამო, წერილების გაგზავნა და მიღება ხორციელდებოდა წითელი ჯვრის გავლით.

IVS დაწესებულებებში მოთავსებულ პატიმრებს არ ჰქონდათ სატელეფონო ზარებზე ხელმისაწვდომობა. მსჯავრდებული პირების წვდომის უფლება დამოკიდებული იყო დაწესებულების ხელმძღვანელობაზე და ხელმისაწვდომობაზე უფლების მიცემა დამოკიდებული იყო მსჯავრდებული პატიმრების შემთხვევაში დაწესებულების ხელმძღვანელობაზე, ხოლო წინასწარ პატიმრობაში მყოფი პირების შემთხვევაში - გამომძიებელზე.“

 

სამართალი

I.   წინასწარი მოსმენები

237. სასამართლო აღნიშნავს, რომ იმ ფაქტებს, რომლებმაც გამოიწვია კონვენციის სავარაუდო დარღვევა, ადგილი ჰქონდა 2022 წლის 16 სექტემბრამდე, იმ თარიღამდე, როდესაც რუსეთის ფედერაცია აღარ იყო კონვენციის მონაწილე მხარე. ამიტომ, სასამართლომ გადაწყვიტა, რომ მას ჰქონდა წინამდებარე საქმის განხილვის იურისდიქცია (იხილეთ, საქმე Fedotova and Others v Russia [GC], nos. 40792/10 და 2 სხვა, § 73, 17 იანვარი, 2023 და საქმეUkraine and the Netherlands v. Russia (dec.) [GC], nos. 8019/16, 43800/14 და 28525/20, § 389, 25 იანვარი, 2023).

 

A.   ფაქტების შეფასება სასამართლოს მიერ

238. სასამართლოს მიერ დადგენილი პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, ფაქტების დადგენა და გადამოწმება, კონვენციით დადგენილი წესების შესაბამისად, პირველ რიგში, სასამართლოს პრეროგატივაა. ის კიდევ ერთხელ აღნიშნავს, რომ მტკიცებულებების შეფასებისას მან გამოიყენა მტკიცების სტანდარტი „საფუძვლიან ეჭვს მიღმა“. ის იღებს ისეთ დასკვნებს, რომლებიც, მისი აზრით, გამყარებულია ყველა მტკიცებულების შეფასების საფუძველზე და მოიცავს ისეთ ჰიპოთეზებსაც, რომლებიც შეიძლება მომდინარეობდეს ფაქტებიდან და მხარეთა წარდგინებებიდან. დადგენილი პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, მტკიცებულება შეიძლება მომდინარეობდეს საკმარისად ძლიერი, მკაფიო და თანამიმდევრული დასკვნების ან ფაქტების მსგავსი დაუსაბუთებელი ვარაუდების თანაარსებობიდან (მტკიცებულებებთან და მტკიცებასთან დაკავშირებით სასამართლოს მოსაზრების შესახებ იხილეთ საქმე Hassan v. the United Kingdom [GC], no.29750/09, § 48, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014).

239. მოცემულ საქმეში სასამართლომ სათანადო სიფრთხილით შეაფასა მისთვის წარდგენილი მტკიცებულებები, დეტალურად გაითვალისწინა მხარეთა მოთხოვნების გამამყარებელი ელემენტები და ის ელემენტები, რომლებიც მათ საიმედოობას ეჭვქვეშ აყენებდა. სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციის მიერ მომზადებული ოფიციალური დოკუმენტები, შეძლებისდაგვარად, ემსახურებოდა ფაქტების დადგენის გამარტივებას.

 

B.   საქმის მსვლელობა დროის ჭრილში

240. მიუხედავად იმისა, რომ წინამდებარე საქმეში სავარაუდო დარღვევები ეხება იმ მოვლენებს, რომლებიც მოიცავს, ერთი მხრივ, აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ, 2001 წლის 7 აგვისტოს პირველი მომჩივნის დაკავებასა და 2003 წლის 29 ივნისს მესამე მომჩივნის დაკავებას, ხოლო მეორე მხრივ, 2007 წლის 14 თებერვალს და 2005 წლის 5 მაისს მათ გათავისუფლებას შორის პერიოდს, სასამართლო განიხილავს ურთიერთობას აფხაზეთსა და შესაბამისად, საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის ისე, როგორიც ის იყო ამ თარიღამდე და მათ შემდეგ, რამდენადაც ამ ურთიერთობის საფუძველზე შესაძლებელი იქნებოდა იურისდიქციასთან დაკავშირებული საკითხის დადგენა.

 

C.   მესამე მომჩივნის ნაცვლად საჩივრის შეტანის უფლება

241. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მესამე მომჩივნის გარდაცვალების შემდეგ, სასამართლოს პალატამ გადაწყვიტა მისი ცოლისთვის, ქ-ნ გოგონა თოდუასთვის მიეცა უფლება, შეეტანა საჩივარი თავისი გარდაცვლილი ქმრის ნაცვლად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 9 ). ქ-ნი გოგონა თოდუას გარდაცვალების შემდეგ, ბ-მა საბა თორდიამ, რომელიც არის მისი შვილიშვილი და მისი ერთადერთი მემკვიდრე, მოითხოვა საქმის განხილვის გაგრძელება (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი ). სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქმის განხილვის გაგრძელება მოითხოვა იმ პირმა, რომელიც არის როგორც ქ-ნი გოგონა თოდუას პირდაპირი მემკვიდრე, ისე გარდაცვლილი მესამე მომჩივნის ძალიან ახლო ნათესავი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 10 ). გარდა ამისა, სასამართლოს წინაშე წარდგენილ საქმეებს, როგორც წესი, გააჩნია ასევე მორალური ან პრინციპული საზომი და ამგვარად, მომჩივანთან დაახლოებულ პირებს შეიძლება ჰქონდეთ კანონიერი ინტერესი, მიიღონ განჩინება მომჩივნის გარდაცვალების შემდეგაც კი (იხილეთ, საქმე Hristozov and Others v. Bulgaria, nos. 47039/11 და 358/12, § 73, ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული სასამართლო, 2012 (ამონარიდები). ზემოაღნიშნულის, ასევე მის წინაშე საჩივრის წარდგენიდან გასული დროის გათვალისწინებით, სასამართლო ადგენს, რომ მოცემულ გარემოებებში სასამართლოს მისიასთან წინააღმდეგობაში მოვიდოდა ის ფაქტი, თუ ის თავს შეიკავებდა განჩინების გამოტანისგან იმ საჩივრებზე, რომლებიც აღძრა გარდაცვლილმა მესამე მომჩივანმა მხოლოდ იმიტომ, რომ მათი მდგომარეობისა და ხანდაზმულობის გამო, არც მას და არც მის გარდაცვლილ მეუღლეს არ ჰქონდათ არც ძალა და არც დრო, დალოდებოდნენ სამართალწარმოების შედეგს (შეადარეთ, სათანადო ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმეს Hristozov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 73). შესაბამისად, სასამართლო უფლებას აძლევს ბ-ნ საბა თორდიას, განაგრძოს მესამე მომჩივნის მიერ აღძრული საჩივრის განხილვა.

 

II. საჩივრების გაერთიანება

242. იმის გათვალისწინებით, რომ საჩივრების დავის საგანი იყო საერთო, სასამართლოს მიზანშეწონილად მიაჩნია გასცეს ბრძანება მათი გაერთიანების შესახებ (სასამართლოს რეგლამენტის 42-ე წესის 1-ლი პუნქტი).

 

III.  მისაღებობის საკითხები

243. რუსეთის მთავრობამ რამდენჯერმე გამოთქვა წინასწარი პრეტენზიები საჩივრების მისაღებობასთან დაკავშირებით. პირველ რიგში, მან განაცხადა, რომ მომჩივნებმა ვერ დაიცვეს ექვსთვიანი ვადა. გარდა ამისა, მათ ვერ ამოწურეს ხელმისაწვდომი შიდასახელმწიფოებრივი სამართლებრივი დაცვის საშუალებები, რაც ეწინააღმდეგება კონვენციის 35-ე მუხლის 1-ლ პუნქტს. საჩივრები ასევე აშკარად‑ დაუსაბუთებელი იყო, რადგან მომჩივნებმა ვერ დაასაბუთეს ბრალდებები ან ვერ წარმოადგინეს რაიმე მტკიცებულება იმისა, რომ რუსეთი გარეული იყო იმაში, რაც მათ თავს გადახდა და რომ რუსეთი იყო ამაზე პასუხისმგებელი. საჩივრები ასევე შეუთავსებელი იყო კონვენციის დებულებებთან ratione personae (განსჯადობა სუბიექტის მიხედვით), ratione loci (განსჯადობა ტერიტორიის მიხედვით), ratione temporis (განსჯადობა დროის მიხედვით) და ratione materiae (საგნობრივი განსჯადობა). ბოლოს, რუსეთის ფედერაცია არ ახორციელებდა იურისდიქციას და არ ეკისრებოდა პასუხისმგებლობა კონვენციის სავარაუდო დარღვევებზე.

244. რაც შეეხება მეორე მომჩივანს, მისი საჩივარი უნდა გამოცხადებულიყო მიუღებლად ორი მიზეზის გამო: ის გარდაიცვალა და პირველ მომჩივანს არ წარუდგენია მასთან ნათესაური კავშირის დამადასტურებელი დოკუმენტები; გარდა ამისა, იგი, სავარაუდოდ, იყო პირველი მომჩივნის ბებია და როგორც ასეთი, არ იყო მისი ოჯახის პირდაპირი წევრი, ამიტომ მასთან ნათესაური კავშირზე არ ვრცელდება კონვენციის მე-8 მუხლი.

245. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს, მისი ბრალდებები კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევასთან დაკავშირებით იყო ასევე სრულიად დაუსაბუთებელი. კერძოდ, მან ვერ დაამტკიცა, რომ მისი წერილები არ იყო გაგზავნილი ციხის ადმინისტრაციის მიერ, ან რომ მისი თხოვნა მეუღლესთან შეხვედრასთან დაკავშირებით არ დააკმაყოფილეს.

246. საქართველოს მთავრობას სადავო არ გაუხდია პირველი და მეორე მომჩივნების საჩივრების მისაღებობა. თუმცა, მისი არგუმენტით, მესამე მომჩივნის საჩივარი უნდა გამოცხადებულიყო მიუღებლად დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების სრულად გამოუყენებლობის გამო.

 

A. დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა და ექვსთვიანი ვადის დაცვა

 

1. მხარეთა პოზიციები

 

(a)  რუსეთის ფედერაციის წარდგინებები

247. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნებს უნდა ამოეწურათ დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები აფხაზეთის სასამართლოებში, თუმცა მათ ეს შესაძლებლობა ვერ გამოიყენეს ვერც პირადად, ვერც სხვა პირების დახმარებით, ან ფოსტის გამოყენებით. ამასთან დაკავშირებით, მან განაცხადა, რომ არაღიარებული რეგიონების სასამართლოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები, მათ შორის მათი საკუთარი სისხლის სამართლის სასამართლოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები შეიძლება ჩათვლილიყო „კანონიერად“ კონვენციის მიზნებიდან გამომდინარე, თუ ეს გადაწყვეტილებები აკმაყოფილებდნენ გარკვეულ პირობებს; ასევე, მან განაცხადა, რომ ის არანაირად არ გულისხმობდა დამოუკიდებლობასთან დაკავშირებით აფხაზეთის პრეტენზიების აღიარებას. ის გადაწყვეტილებები, რომლებითაც პირველი და მესამე მომჩივნები ცნეს დამნაშავედ, ცალსახად მიუთითებდნენ, რომ შესაძლებელი იყო მათი გასაჩივრება (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 56 და 91). მტკიცებები იმასთან დაკავშირებით, რომ პირველმა და მესამე მომჩივნებმა ვერ მოიპოვეს გადაწყვეტილებების ასლები, არანაირი მტკიცებულებით არ იყო გამყარებული. ნებისმიერ შემთხვევაში, ორივე მომჩივნის ინტერესებს წარმოადგენდნენ ის ადვოკატები, რომლებსაც შეეძლოთ გაესაჩივრებინათ ეს გადაწყვეტილებები მათი სახელით. მომჩივნებს, ასევე, ჰქონდათ ადვოკატის არჩევის შესაძლებლობა. კერძოდ, პირველი მომჩივანი ასეთმა ადვოკატმა ციხეში მოინახულა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 40). აშკარაა, რომ მომჩივნებს ჰქონდათ შესაძლებლობა, მაგრამ არ ჰქონდათ სურვილი გაესაჩივრებინათ გადაწყვეტილებები მათ წინააღმდეგ შეგროვილი ყველა მტკიცებულების გათვალისწინებით.

248. იმის მტკიცებასთან ერთად, რომ რუსეთს არ ჰქონდა იურისდიქცია მომჩივნებზე, რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ, თუ მომჩივნები ნამდვილად თვლიდნენ, რომ მათი უფლებები დაირღვა რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ, მაშინ მომჩივნებს უნდა მიემართათ რუსეთის ფედერაციის სასამართლოებისა თუ ადმინისტრაციული ორგანოებისთვის. მომჩივნები ასე არ მოიქცნენ.

249. რაც შეეხება ექვსთვიან ვადასთან დაკავშირებულ წესს, რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ სასამართლოში დამკვიდრებული პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, თუ მომჩივნები თვლიდნენ, რომ არ არსებობდა სამართლებრივი დაცვის ისეთი ეფექტური საშუალებები, რომლებიც შეიძლებოდა გამოეყენებინათ შიდასახელმწიფოებრივ დონეზე, მათ უნდა მიემართათ სასამართლოსთვის გასაჩივრებული ქმედებების ჩადენიდან ექვსი თვის ვადაში. ეს ვადა, როგორც ჩანს, არც პირველ და არც მესამე მომჩივანს არ დაუცვია.

250. კერძოდ, პირველი მომჩივანი დააკავეს 2001 წლის 7 აგვისტოს, ციხეში მოათავსეს 2001 წლის 13 აგვისტოს და დამნაშავედ ცნეს 2002 წლის 15 თებერვალს იმ გადაწყვეტილების საფუძველზე, რომელიც მან არ გაასაჩივრა. მისი საჩივარი სასამართლოში შეტანილ იქნა 2004 წლის 3 აგვისტოს, ანუ დე ფაქტო აფხაზეთის სამხედრო სასამართლოს მიერ მისთვის განაჩენის გამოტანიდან წლინახევრის შემდეგ. გარდა ამისა, საქმის მასალების მიხედვით, მისი დაკავებისთანავე, პირველი მომჩივნის ბებია დაუკავშირდა საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოებს. თუმცა, მას არცერთი სასამართლოსთვის არ მიუმართავს.

251. ანალოგიურად, 2003 წლის 29 ივნისს მესამე მომჩივანი დააკავა აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო უშიშროების სამსახურმა, 2003 წლის 23 სექტემბერს ის გაასამართლეს ტერორიზმის ბრალდებით და მიუსაჯეს ექვსი წლით თავისუფლების აღკვეთა. მას დაუნიშნეს ადვოკატი, როგორც ეს აღნიშნა გაეროს სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენელმა საქართველოში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 99 ). მან სასამართლოს მიმართა მხოლოდ 2004 წლის 19 ნოემბერს, ანუ ექვს თვეზე მეტი პერიოდის შემდეგ. ამავე დროს, პირველმა მომჩივანმა მიმართა სასამართლოს გათავისუფლებამდე რამდენიმე წლით ადრე, 2007 წლის 14 თებერვალს; მესამე მომჩივანმა მიმართა სასამართლოს გათავისუფლებამდე რამდენიმე თვით ადრე, 2005 წლის 5 მაისს. ამ ფაქტმა აჩვენა, რომ თითოეულ მომჩივანს ჰქონდა უფლება, თავად აერჩია საკუთარი ადვოკატი და ის, რომ მათ არ დაიცვეს ექვსთვიანი‑ ვადა, დაუშვებელი იყო.

 

(b) საქართველოს წარდგინებები

252. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მესამე მომჩივნის საჩივარი არ უნდა დაეკმაყოფილებინათ, როგორც მიუღებელი დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები სრულად გამოუყენებლობის გამო. კერძოდ, არც მესამე მომჩივანს და არც მის წარმომადგენელს არ მიუმართავთ საქართველოს რომელიმე სახელმწიფო უწყებისთვის, არც მისი დაკავების დროს და არც მისი გათავისუფლების შემდეგ. ანალოგიურად, მას არ შეუტანია რაიმე მოთხოვნა არცერთ ოფიციალურ სახელმწიფო უწყებაში, რომლითაც ის მოითხოვდა მათ ჩარევას და ყველა იმ შესაძლო დიპლომატიური, პოლიტიკური და სამართლებრივი ზომის მიღებას, რომელთა მიზანი იქნებოდა მისი უფლებების დაცვა. მომჩივნის მოთხოვნის პასუხად სამართლიან დაკმაყოფილებასთან დაკავშირებით, საკუთარ არგუმენტად მთავრობამ ის მოიყვანა, რომ თუ მომჩივანი მიიჩნევდა, რომ არ არსებობდა ეფექტური დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, მას უნდა მიემართა სასამართლოსთვის მისი დაკავებიდან ექვსი თვის ვადაში, რაც მომჩივანმა არ გააკეთა.

 

(c)   მომჩივნების წარდგინებები

253. მომჩივნები დავობდნენ, რომ მათ საჩივრებთან დაკავშირებით, საქართველოს აფხაზეთის რეგიონში ან რუსეთში არ არსებობდა ეფექტური დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები. ეს პრეტენზია უფრო აქტუალური გახდა მათი ციხეში ყოფნისას ისეთ გარემოებებში, რომლებმაც ისინი უკიდურესად მოწყვლადი გახადა. უფრო მეტიც, არც საქართველოს და არც რუსეთის მთავრობებს არ მოუყვანიათ ისეთი ეფექტური დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების მაგალითები, რომლებიც ხელმისაწვდომი იყო აფხაზეთში, ან დანარჩენ საქართველოში, ან რუსეთში. გარდა ამისა, იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს პარლამენტის 2001 წლის 27 დეკემბრის 1243-ე რეზოლუციის მე-8 პუნქტის საფუძველზე, საქართველოს მთავრობამ მოიხსნა პასუხისმგებლობა აფხაზეთში ადამიანის უფლებების დარღვევასთან დაკავშირებით, მესამე მომჩივანს აღარ უნდა ჰქონოდა წვდომა საქართველოში ეფექტური დაცვის შიდასამართლებრივ საშუალებებზე. 2003 წლის ივლისის დასაწყისში მესამე მომჩივნის ცოლმა მიმართა ზუგდიდის სამხარეო პოლიციას და პროკურატურას და მოითხოვა, შეეწყვიტათ მომჩივნის უფლებების დარღვევა. პროკურორი შეჰპირდა, რომ მისი უკანონო პატიმრობის საკითხი დადგებოდა 2003 წლის ივლისში, ჭუბურხინჯის ოთხმხრივი შეხვედრების დროს. საქართველოს მთავრობამ დაადასტურა, რომ მომჩივნის შესახებ ინფორმაცია მიღებულ იქნა და საკითხი დაყენებულ იქნა ამ შეხვედრებზე (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 232 ).

254. რაც შეეხება იმ ფაქტს, რომ მომჩივნებმა დროულად ვერ მიმართეს სასამართლოს, მომჩივნებმა განაცხადეს, რომ მათი გარემოებების არასპეციფიკურობის გამო, ექვსთვიანი ვადის ათვლა ჩვეულებრივ არ დაწყებულა. კერძოდ, მომჩივნები ამტკიცებდნენ, რომ პირველი მომჩივანი ძლიერ დაშავდა, ხოლო მესამე მომჩივანი ძლიერ ავად იყო; რომ ორივე მათგანის მიმართ ადგილი ჰქონდა არასათანადო მოპყრობას დაკითხვის დროს და პატიმრობისას ისინი იმყოფებოდნენ არაადამიანურ პირობებში და არ ჰქონდათ უფლება, მიეღოთ სამედიცინო დახმარება. ამ კონტექსტში ასევე გასათვალისწინებელია მათი პატიმრობის ადგილიც, რადგან აფხაზეთში დაკავებამდე ისინი რამდენიმე წლის განმავლობაში აფხაზეთის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობდნენ. აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ მათი მუდმივი დაშინებით გამოწვეული შიშის, ტანჯვისა და მწუხარების განცდებმა ისინი დაარწმუნა იმაში, რომ მათი ნებისმიერი შეწინააღმდეგება ან იმ პირების ნებასთან შეწინააღმდეგების მცდელობა, რომლებსაც ისინი ჰყავდათ პატიმრობაში, მათ ჯანმრთელობასა და სიცოცხლეს დამატებით საფრთხეს შეუქმნიდა. ისინი თავს უძლურად გრძნობდნენ იმის გამო, რომ სასამართლო ხელისუფლების ორგანოებმა ისეთი რეაგირება ვერ მოახდინეს, რომელიც მათ გადაარწმუნებდა ამაში და შემდგომი მოქმედებისთვის გარკვეულ სტიმულს მისცემდა.

255. მათ აღუკვეთეს თავისუფლება, არ ჰქონდათ კონტაქტი გარე სამყაროსთან და უფლება, თავად აერჩიათ ადვოკატი. იმის მიუხედავად, რომ პირველ მომჩივანს, რომელიც ძლიერ უნარშეზღუდული იყო, აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებმა დაუნიშნეს ორი ადვოკატი, ერთ-ერთ მათგანს მომჩივანი სულ ორჯერ შეხვდა და პირველივე შეხვედრაზე ადვოკატმა შეავიწროვა იგი. მეორე ადვოკატს ის მხოლოდ ერთხელ შეხვდა სასამართლო სხდომაზე ისე, რომ მისი სახელიც კი არ იცოდა. ანალოგიურად, მესამე მომჩივანს არ ჰქონდა უფლება, თავად აერჩია ადვოკატი. ამ გარემოებებში, შეუძლებელი იყო მომჩივნებს მიემართათ სასამართლოსთვის 2004 წლის 3 აგვისტომდე და, შესაბამისად, 2004 წლის 19 ნოემბრამდე.

256. ბოლოს, სასამართლოში საჩივრის შეტანის დროს პირველი და მესამე მომჩივნების დაპატიმრება იყო უკანონო, კონვენციის მე-5 მუხლის 1-ლი პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში; ისინი ასევე დაექვემდებარნენ არაადამიანურ და ღირსების შემლახველ მოპყრობას მე-3 მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში. ეს იყო მათი უფლებების განუწყვეტელი დარღვევა როგორც კონვენციის მე-5 მუხლის (რადგან ისინი პატიმრობაში დარჩნენ 2007 წლის 14 თებერვლამდე, როდესაც გაათავისუფლეს პირველი მომჩივანი და 2005 წლის 5 მაისამდე, როდესაც გაათავისუფლეს მეორე მომჩივანი), ასევე კონვენციის მე-3 მუხლის კონტექსტში (მათი პატიმრობის პირობებისა და საპატიმრო დაწესებულებაში არასათანადო სამედიცინო მკურნალობის გამო). ადგილი ჰქონდა განუწყვეტელ დარღვევას, რომლის მიმართაც არ არსებობდა ეფექტური დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები კონვენციის მე-5 მუხლის მე-3 და 4 პუნქტების, მე-6 მუხლის 1-ლი და მე-3(b)(c) პუნქტების, მე-8 მუხლის, მე-13 მუხლის და მე-7 ოქმის მე-2 მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში.

 

2. სასამართლოს მიერ შეფასება

 

(a)  სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი

257. სასამართლომ რამდენიმე გადაწყვეტილებაში ჩამოაყალიბა ის ზოგადი პრინციპები, რომლებიც ეხებოდა დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების სრულად გამოყენებას. მან არაერთხელ მიუთითა, რომ მომჩივნებს ევალებათ დაცვის მხოლოდ იმ შიდასამართლებრივი საშუალებების სრულად გამოყენება, რომლებიც, შესაბამის დროს, თეორიულად და პრაქტიკულად ხელმისაწვდომია, ანუ იმ საშუალებების გამოყენება, რომლებიც ხელმისაწვდომია, უზრუნველყოფენ საჩივრების დაკმაყოფილებას და სთავაზობენ წარმატების მიღწევის გონივრულ მოლოდინებს, და რომელთა გამოყენებაც მათ უშუალოდ შეუძლიათ (იხილეთ, საქმე Sejdovic v. Italy [GC], no. 56581/00, §46, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2006‑II და საქმე Paksas v. Lithuania [GC], no. 34932/04, § 75, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2011 (ამონარიდები)). საქმეში Chiragov and Others v. Armenia ([GC], no.13216/05, §116, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2015), სასამართლომ კიდევ ერთხელ აღნიშნა ზოგადი პრინციპები, მათ შორის გამონაკლისები, რომლებიც მომჩივნებს ათავისუფლებს სამართლებრივი დაცვის საშუალებების გამოყენების ვალდებულებისგან და ახსენა ის წესები, რომლებიც ეხება მტკიცების ტვირთის განაწილებას და იმ ზოგადი სამართლებრივი და პოლიტიკური კონტექსტის გათვალისწინების საჭიროებას, რომელშიც გამოიყენება სამართლებრივი დაცვის საშუალებები, ასევე მომჩივნების პერსონალური გარემოებების გათვალისწინების საჭიროებას.

258. მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ 35-ე მუხლის 1-ლი პუნქტით გათვალისწინებული მოთხოვნები დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების სრულად გამოყენებისა და ექვს‑თვიანი ვადის შესახებ ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირშია (იხილეთ, საქმე Jeronovičs v. Latvia [GC], no. 44898/10, § 75, 5 ივლისი 2016 და საქმე Lopes de Sousa Fernandes v. Portugal [GC], no. 56080/13, §130, 19 დეკემბერი 2017), რადგან ისინი არა მხოლოდ განსაზღვრულია იმავე მუხლში, არამედ ასევე გამოხატულია იმ ერთი წინადადებით, რომლის გრამატიკული წყობა გულისხმობს ასეთ ურთიერთდამოკიდებულებას (იხილეთ, საქმე Gregačević v. Croatia, no. 58331/09, §35, 10 ივლისი 2012 და მასში მოცემული მითითებები).

259. როგორც წესი, ექვსთვიანი ვადის ათვლა იწყება დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების სრულად გამოყენების პროცესში საბოლოო გადაწყვეტილების მიღების თარიღიდან. თუმცა, იმ შემთხვევაში, თუ თავიდანვე ცხადია, რომ მომჩივნისთვის არ არის ხელმისაწვდომი ეფექტური დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალება, ვადის ათვლა იწყება გასაჩივრებული ქმედებების ან ღონისძიებების თარიღიდან ან იმ თარიღიდან, როდესაც ცნობილი გახდა აღნიშნული ქმედების ან მისი შედეგის, ან ამ ქმედებით მომჩივნისთვის მიყენებული ზიანის შესახებ, ან იმ შემთხვევაში, თუ გარემოება განგრძობადია, ვადის ათვლა იწყება, როგორც კი ეს გარემოება დასრულდება (იხილეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმე Mocanu and Others v. Romania [GC], nos. 10865/09 და 2 სხვა, §259, დამატებითი მითითებებით, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014 (ამონარიდები); საქმე Varnava and Others v. Turkey [GC], nos. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 და 16073/90, §157, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2009; საქმე Dennis and Others v. the United Kingdom (dec.), no. 76573/01, 2 ივლისი 2002; საქმე Sabri Güneş v. Turkey [GC], no. 27396/06, § 54, 29 ივნისი 2012 და საქმე El-Masri v. the former Yugoslav Republic of Macedonia [GC], no. 39630/09, § 136, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2012). როდესაც საქმე ეხება განგრძობად გარემოებას, ვადის ათვლა იწყება თავიდან, თითოეულ დღეს და, როგორც წესი, მხოლოდ მაშინ იწყება ექვსთვიანი პერიოდის რეალური ათვლა, როდესაც ეს გარემოება სრულდება (იხილეთ, საქმე Mocanu and Others, ციტირებული ზემოთ, §261).

260. სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ასევე შეიძლება არსებობდეს სპეციფიკური გარემოებები, რომლებმაც შეიძლება ხელი შეუშალონ მომჩივანს კონვენციის 35-ე მუხლის 1-ლი პუნქტით განსაზღვრული ვადის დაცვაში და რომ ასეთი გარემოებები წარმოადგენს იმ სათანადო ფაქტორებს, რომლებიც უნდა შეისწავლოს სასამართლომ (იხილეთ, საქმე Benzer and Others v. Turkey, no. 23502/06, § 124 დამატებითი მითითებებით, 2013 წლის 12 ნოემბერი). ამასთან დაკავშირებით სასამართლომ აღიარა, რომ სახელმწიფოს წარმომადგენლების მიერ განხორციელებულმა არასათანადო მოპყრობის ფსიქოლოგიურმა შედეგებმა შეიძლება შეარყიოს დაზარალებულთა უნარიანობა, გაასაჩივრონ მათ მიმართ განხორციელებული მოპყრობა და ამგვარად, შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი დაბრკოლება წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის შედეგად დაზარალებულთა მიერ კომპენსაციის მოთხოვნის უფლების გამოყენებისთვის. ასეთმა ფაქტორებმა დაზარალებული შეიძლება გახადოს უუნარო, რომ დაუყოვნებლივ მიიღოს აუცილებელი ზომები დამნაშავის წინააღმდეგ საქმის აღსაძვრელად (იხილეთ, საქმე Mocanu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 274; საქმე Mafalani v. Croatia, no. 32325/13, §82, 2015 წლის 9 ივლისი და საქმე გაბლიშვილი და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ, no. 7088/11, §44, 2019 წლის 21 თებერვალი). ამ კონტექსტში, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა კომისიამ მიუთითა შემდეგი: იმისათვის, რომ დაკმაყოფილდეს ექვსთვიანი ხანდაზმულობის ვადის შეჩერების ან შეწყვეტის შესახებ ნებისმიერი პრეტენზია, საჭიროა მკაფიო და დამაჯერებელი მტკიცებულება (იხილეთ, საქმე H v United Kingdom and Ireland, no. 9833/82, §§13 და 15, 1985 წლის 7 მარტის გადაწყვეტილება, რომელშიც კომისია, მომჩივნისთვის გაცემული სამედიცინო ცნობის გათვალისწინებით, დაეთანხმა, რომ მისი ქალიშვილის გარდაცვალების შემდეგ, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მომჩივანს, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო შესაძლოა ხელი შეშლოდა კონვენციის საფუძველზე საჩივრის შეტანაში და რომ ამგვარად, ამ დროის განმავლობაში ხანდაზმულობის ვადის მსვლელობა შეჩერდა).

261. სასამართლომ მიუთითა, რომ მომჩივნების მიერ ადგილობრივ დონეზე საჩივრის შეტანის შეფერხება არ არის გადამწყვეტი მაშინ, როდესაც ორგანოებს უნდა სცოდნოდათ, რომ პირი შეიძლება დაქვემდებარებოდა არასათანადო მოპყრობას, განსაკუთრებით, თავდასხმის შემთხვევაში, რომელიც ხდება პოლიციელების თანდასწრებით, რადგან ორგანოებს გამოძიების ჩატარების ვალდებულება წარმოეშობა მაშინაც კი, თუ არ არსებობს საჩივარი (იხილეთ, საქმე Velev v. Bulgaria, no. 43531/08 , §§59-60, 2013 წლის 16 აპრილი). ასეთი დაყოვნება, ასევე, არ მოქმედებს საჩივრის მისაღებობაზე, როდესაც მომჩივანი იმყოფებოდა განსაკუთრებით მოწყვლად მდგომარეობაში, საქმის სირთულისა და ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, და ისეთ გარემოებაზე, როდესაც მიზანშეწონილი იყო, მომჩივანი დალოდებოდა იმ მოვლენებს, რომლებსაც შეეძლოთ ძლიერ მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი ან სამართლებრივი საკითხების გადაწყვეტა (იხილეთ, საქმე El‑Masri, ციტირებული ზემოთ, §142).

262. რაც შეეხება მომჩივნის მოვალეობას სასამართლოში საჩივრის შეტანასთან დაკავშირებით დროის იმ კონკრეტული მომენტის დადგენის საკითხი, როდესაც ეს ეტაპი დგება, აუცილებლად დამოკიდებულია საქმის გარემოებებზე და ძნელია მისი ზუსტად დადგენა (იხილეთ, საქმე Mocanu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 266).

263. განგრძობად გარემოებასთან დაკავშირებულ საჩივრებთან მიმართებით, გარემოების ხასიათი შეიძლება იყოს ისეთი, რომ დროის გასვლა გავლენას ახდენს იმაზე, რაც რისკის ქვეშ დგას (იხილეთ, საქმე Varnava and Others, ციტირებული ზემოთ, §161). სასამართლომ მიუთითა, რომ გაუჩინარების შესახებ საჩივრების შემთხვევაში, მომჩივნებს მოეთხოვებათ დაუყოვნებლივი რეაგირება მას შემდეგ, როგორც კი მათთვის ცხადი გახდება, რომ ეფექტური გამოძიება არ ჩატარდება (იქვე; ასევე, იხილეთ, საქმე Mocanu and Others, ციტირებული ზემოთ, §267). სამართლებრივი სიცხადის შესახებ ზოგადი მოსაზრებები ასევე აქტუალური აღმოჩნდა იმ საჩივრების კონტექსტში, რომლებიც ეხებოდა პირის უფლებას, ჰქონოდა საკუთარ სახლში მისვლის შესაძლებლობა (იხილეთ, საქმე Chiragov and Others v. Armenia (dec.) [GC], no. 13216/05, § 136, 2011 წლის 14 დეკემბერი). სასამართლო აღნიშნავს, რომ გარემოებები საქმეებში Varnava and Others და Chiragov and Others (ორივე მოყვანილია ზემოთ) ეხებოდა საჩივრებს განგრძობად დარღვევებთან დაკავშირებით, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა კონფლიქტის შემდგომ, რთულ სიტუაციებში, რაც გავლენას ახდენდა ადამიანთა დიდ ჯგუფებზე. ასეთ გარემოებებში, ხშირად არ არსებობდა სათანადო დაცვის შიდსამართლებრივი საშუალებები, ან თუ არსებობდა, მათზე წვდომას ან მათ ფუნქციონირებას შეიძლება ხელი შეშლოდა პრაქტიკული სირთულეების გამო. ამიტომ, შესაძლოა, მომჩივნებისთვის გონივრული იყოს ისეთი პოლიტიკური პროცესების შედეგისთვის ლოდინი, როგორიცაა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, რომლებიც, ასეთი გარემოებების გათვალისწინებით, შეიძლება იძლეოდნენ გადაწყვეტის ერთადერთ რეალისტურ იმედს (იხილეთ, საქმე Chiragov and Others (dec.) [GC], §136).

264. საერთაშორისო კონფლიქტის კონტექსტში, როდესაც არსებობს ადამიანების გაუჩინარების საფუძველი, არსებობს მოლოდინი, რომ ნათესავებმა აღძრან საქმე შესაბამისი ინციდენტიდან, მაქსიმუმ, რამდენიმე წლის ვადაში, რომელთან მიმართებითაც ამტკიცებენ, რომ საერთოდ არ ყოფილა არანაირი გამოძიება ან შესაბამის ორგანოებთან დაკავშირების რაიმე მცდელობა. იმ შემთხვევაში, თუ ათ წელზე მეტია გასული, მომჩივნებს, უბრალოდ, დამაჯერებლად უნდა ეჩვენებინათ, რომ გარკვეული პროცესები მიმდინარეობდა და რომ მიღწეულ იქნა კონკრეტული შედეგი, რაც გაამართლებდა კიდევ ერთ წინააღმდეგობას მათ სტრასბურგში ჩასვლასთან დაკავშირებით (იხილეთ, საქმე Chiragov and Others v. Armenia (dec.), no.13216/05, §132).

265. პატიმრობის პირობებთან დაკავშირებული საჩივრების განხილვისას, რომლებიც არ ეხება კონკრეტულ მოვლენას, არამედ სანიტარულ პირობებთან, საკნებში არსებულ ტემპერატურასთან, პატიმრების სიჭარბესთან, სათანადო მკურნალობის არარსებობასთან და ა.შ. დაკავშირებულ მთელ რიგ პრობლემებს, რომლებმაც გავლენა მოახდინეს პატიმარზე მთელი პატიმრობის განმავლობაში, სასამართლო ასეთ პირობებს მიიჩნევს განგრძობად გარემოებად მაშინაც კი, თუ შესაბამისი პირი გადაჰყავდათ ერთიდან მეორე საპატიმრო დაწესებულებაში (იხილეთ, საქმე Seleznev v. Russia, no. 15591/03, §§34‑36, 2008 წლის 26 ივნისი; საქმე Sudarkov v.Russia, no. 3130/03 , §40, 2008 წლის 10 ივლისი და საქმე Neshkov and Others v. Bulgaria, nos. 36925/10 და 5 სხვა, §99, 2015 წლის 27 იანვარი).

 

(b) ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმის მიმართ

 

(i) შიდასამართლებრივი დაცვის საშუალებების სრულად გამოყენება

266. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივნების არგუმენტით, მათ საჩივრებთან დაკავშირებით, მათთვის ხელმისაწვდომი არ იყო არანაირი სამართლებრივი დაცვის ეფექტური საშუალება. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ ასეთი საშუალებები რეალურად ხელმისაწვდომი იყო და რომ მომჩივნებს უნდა შეეტანათ საჩივრები აფხაზეთის ან რუსეთის სასამართლოებში. ორივე გადაწყვეტილება, რომლებითაც მომჩივნები ცნეს დამნაშავედ, ცალსახად მიუთითებდა, რომ ისინი შეიძლებოდა გასაჩივრებულიყო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 56 და 91 ) და მომჩივნების ბრალდებები, რომ მათ ვერ მიიღეს გადაწყვეტილებების ასლები, არ იყო დასაბუთებული რაიმე მტკიცებულებით. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მესამე მომჩივანს არ მიუმართავს საქართველოს რომელიმე სახელმწიფო ორგანოსთვის კომპენსაციის თხოვნით, სასამართლოს წინაშე არსებული მისი საჩივრების საფუძველზე.

267. სასამართლო ასკვნის, რომ დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების სრულად გამოყენების საკითხთან დაკავშირებით მას არ სჭირდება იმის დადგენა, შეიძლება თუ არა ჩაითვალოს, რომ ორი მოპასუხე სახელმწიფოდან ერთ-ერთს, ან ორივე მათგანს გააჩნია იურისდიქცია შესაბამის ტერიტორიაზე და ამ იურისდიქციას ექნება თუ არა ზემოქმედება მათთვის ხელმისაწვდომი დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების გამოყენებაზე აღნიშნულ საქმეებში წამოჭრილ საკითხებთან დაკავშირებით (იხილეთ, აუცილებელი ცვლილებებით, საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, §118). ამას შემდეგი მიზეზები აქვს: ერთი მხრივ, არ იქნა წარმოდგენილი არანაირი მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა, რომ მომჩივნებს გადაეცათ ზემოხსენებული, 2002 და 2003 წლების გადაწყვეტილებების ასლები. მეორე მხრივ, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ვივარაუდებთ, რომ მომჩივნებისთვის მათ წინააღმდეგ დაწყებული სასამართლო პროცესების დროს შეიძლებოდა ეთქვათ, რომ გადაწყვეტილებები შეიძლებოდა გასაჩივრებულიყო, ამ სამართალწარმოებებში მათ წარმოადგენდნენ იმ ორგანოს მიერ დანიშნული ადვოკატები, რომელმაც ისინი დააკავა და ცნო დამნაშავედ. მომჩივნების ბრალდებები იმასთან დაკავშირებით, რომ ამ ადვოკატებმა მათ ფაქტობრივად არ გაუწიეს რაიმე სამართლებრივი დახმარება (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 255 ), არ გაქარწყლებულა. გარდა ამისა, სასამართლოს წინაშე არ დაყენებულა საკითხი, რომ იმ გადაწყვეტილებების პოტენციურ გასაჩივრებას, რომელთა საფუძველზეც პირველი და მესამე მომჩივნების წინააღმდეგ გამოტანილ იქნა განაჩენი, შესაძლოა შეემსუბუქებინა დაკითხვის დროს მათ მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობასთან და სათანადო სამედიცინო დახმარების გაუწევლობასთან დაკავშირებული მათი საჩივრები. ბოლოს, რაც ყველაზე მთავარია, სასამართლო ამასთან დაკავშირებით ადგენს, რომ რუსეთის მთავრობამ, რომელიც ამტკიცებდა, რომ მომჩივნებმა არ ამოწურეს არსებული სამართლებრივი დაცვის საშუალებები (რადგან მათ ვერ შეძლეს ზემოხსენებული გადაწყვეტილების გასაჩივრება), სასამართლოს არ წარუდგინა პრეცედენტულ სამართალთან დაკავშირებული მაგალითები, როდესაც ფიზიკურმა პირებმა წარმატებით შეიტანეს ასეთი საჩივრები. ზემოაღნიშნულის საფუძველზე, სასამართლო ადგენს, რომ მომჩივნებს არ უნდა ეთქვათ საყვედური იმის გამო, რომ მათ არ სცადეს გადაწყვეტილებების გასაჩივრება.

268. რაც შეეხება სამართლებრივი დაცვის სხვა საშუალებებს, რომელთა არსებობასაც რუსეთის მთავრობა ამტკიცებდა და ასევე ამტკიცებდა, რომ ისინი უნდა გამოყენებულიყო აფხაზეთის სასამართლოების წინაშე, რუსეთის მთავრობამ არ დააკონკრეტა, თუ რა საშუალებები არსებობდა და თუ როგორ შეიძლებოდა მათი მეშვეობით კომპენსაციის მიღება მომჩივნების საჩივრების საფუძველზე. ამასთან დაკავშირებით, მან არ მიუთითა მოქმედ სამართლებრივ დებულებებზე ან სათანადო სასამართლო პრაქტიკაზე, რაც დაადასტურებდა, რომ მსგავსი საჩივრებისთვის მომჩივნებმა მიიღეს კომპენსაცია შიდასახელმწიფოებრივ დონეზე. იგივე მოსაზრებები არსებობს საქართველოს მთავრობის იმ წარდგინებებთან დაკავშირებით, რომ მესამე მომჩივანმა სრულად ვერ გამოიყენა დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები. სასამართლო იმეორებს, რომ მთავრობა, რომელიც ამტკიცებს, რომ დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები სრულად არ გამოყენებულა, ვალდებულია სასამართლოს დაუმტკიცოს, რომ სამართლებრივი დაცვის კონკრეტული საშუალება, როგორც თეორიულად, ისე პრაქტიკულად, ეფექტური და ხელმისაწვდომი იყო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 257).

269. შესაბამისად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ როგორც საქართველოს, ისე რუსეთის მთავრობებმა ვერ დაამტკიცეს, რომ მომჩივნებს შეეძლოთ მოეთხოვათ დაცვის ისეთი საშუალება, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელი იქნებოდა კომპენსაციის მიღება კონვენციის მიხედვით მათ საჩივრებთან დაკავშირებით და ასევე, ამ საჩივრების დაკმაყოფილების გონივრული შესაძლებლობის გარანტირება. ამიტომ, ორი მოპასუხე მთავრობის შედავება დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების სრულად გამოუყენებლობასთან დაკავშირებით, არ დაკმაყოფილდა.

 

(ii)  ექვსთვიანი ვადის დაცვა

270. რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ მიუთითა მომჩივნების მიერ ექვსთვიანი ვადის „უხეშ დარღვევაზე“, სასამართლოს დამკვიდრებული პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად. ის, რომ სასამართლოში საჩივარი უფრო ადრე ვერ შეიტანეს, პირველმა და მესამე მომჩივნებმა გაამართლეს იმით, რომ ისინი იყვნენ უმწეო მდგომარეობაში და მათი პატიმრობის პირობები იყო უკიდურესად მოწყვლადი. მათ გაიმეორეს, რომ საჩივრები პატიმრობის პირობებთან და სამედიცინო დახმარების არარსებობასთან დაკავშირებით წარმოადგენდა ისეთ განგრძობად გარემოებას, რომელიც ვერ დასრულდებოდა იმ დროისთვის, როდესაც მათ მიმართეს სასამართლოს.

271. სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველი მომჩივანი დააპატიმრეს ექვს დღეში მას შემდეგ, რაც აფეთქების შედეგად მას მარჯვენა ხელი და მარცხენა ხელის რამდენიმე თითი მოწყდა. პატიმრობაში ყოფნისას ის სავარაუდოდ დაკითხა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანომ, რომელიც ემუქრებოდა, როდესაც ის ძლიერ მძიმე ფიზიკურ და ფსიქიკურ მდგომარეობაში იყო და იმ დროს, როცა მან (მთელი ამ დროის განმავლობაში) აფეთქების შედეგად მხედველობა დაკარგა. გარდა ამისა, მას სავარაუდოდ არ ჰქონდა უფლება, თავად აერჩია ადვოკატი, როდესაც მას ასამართლებდნენ, მათ შორის, სახელმწიფო ღალატისა და საბოტაჟის მოწყობისთვის. სამედიცინო დასკვნა, რომელიც 2008 წელს იმ ზემოაღნიშნულმა სამედიცინო ცენტრმა გასცა, რომელმაც ის შეამოწმა 2007 წელს, მისი გათავისუფლების შემდეგ, მოწმობდა, რომ მას აწუხებდა პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა იმ მოპყრობის გამო, რომელსაც მის მიმართ პატიმრობის დროს იჩენდნენ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 78).

272. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს (რომელიც ამ მოვლენების დროს იყო ოთხმოცზე მეტი წლის), მის მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობა, მისი დაკავების შემდეგ, განახორციელა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებმა, რომელთა მიზანი იყო მისგან დანაშაულის აღიარების მიღება. ამის შემდეგ ის ჩიოდა, რომ მას არ ჰქონდა უფლება აერჩია ადვოკატი, როდესაც ის გაასამართლეს ტერორიზმისთვის და პატიმრობაში იმყოფებოდა ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობით, სამედიცინო მკურნალობის გარეშე.

273. საქმესთან დაკავშირებული განსაკუთრებული გარემოებების გათვალისწინებით, სასამართლოს შეუძლია აღიაროს, რომ მათი დაპატიმრების შემდეგ, შესაბამისად, 2001 და 2003 წლებში, პირველი და მესამე მომჩივნები ისეთ მდგომარეობაში იყვნენ, როდესაც მათთვის არ იყო საფუძველს მოკლებული გარკვეული პერიოდის განმავლობაში პასიურ მდგომარეობაში ყოფნა, ან, შეიარაღებული კონფლიქტის შედეგად პოლიტიკური და ზოგადი კონტექსტის გათვალისწინებით, რომელთან დაკავშირებითაც პოლიტიკური გადაწყვეტილება არ იყო მიღწეული, დალოდებოდნენ იმ მოვლენებს, რომლებსაც შეეძლო გადაეჭრა მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი ან იურიდიული საკითხები (იხილეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Mocanu and Others, §275, ციტირებული ზემოთ). ეს სიმართლეა თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ მომჩივნების მოწყვლადობის და მათ მიერ უიმედობის აღქმას მათთვის შეეძლო იმის განცდის საფუძვლის შექმნა, რომ მათ არ შეეძლოთ იმაზე რეაგირება, რაც მათ თავს ხდებოდა.

274. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით, მათ შორის დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების არარსებობის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივნების მოწყვლადობა და მათი უძლურების შეგრძნება წარმოადგენს 2001-2003 წლებს შორის პერიოდში და 2004 წლის იმ დღეებში, როდესაც მათ შეიტანეს შესაბამისი საჩივრები სასამართლოში, მომხდარი გასაჩივრებული მოვლენების მიმართ მათი უმოქმედობის სარწმუნო და მისაღებ ახსნას. რუსეთის მთავრობა ამ ბოლო საკითხთან დაკავშირებით ამტკიცებდა, რომ გათავისუფლებამდე, მომჩივნების მიერ შესაბამისი საჩივრების სასამართლოში შეტანის ფაქტი ადასტურებდა, რომ მათ ჰქონდათ უფლება, ჰყოლოდათ მათ მიერ არჩეული ადვოკატები იმაზე ადრე, ვიდრე მათ ამის შესახებ განაცხადეს და შესაბამისად, მათ მიმართ გამონაკლისი ვერ იქნებოდა გამოყენებული. სასამართლო ადგენს, რომ რუსეთის მთავრობამ არ უარყო მომჩივნების მოწყვლადობასთან და მათი პატიმრობის განგრძობად გარემოებებთან დაკავშირებული ზემოაღნიშნული მოსაზრებები და მთავრობამ არ დაამტკიცა, რომ მომჩივნებს შეეძლოთ მათ მიერ არჩეული ადვოკატების ყოლა, ან რომ სხვაგვარად შეეძლოთ სასამართლოში საჩივრის შეტანა იმაზე ადრე, ვიდრე მათ ეს გააკეთეს.

275. სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველმა და მესამე მომჩივნებმა იმ ორგანოებში, რომლებმაც ისინი დააკავეს და გაასამართლეს, ცალსახა საჩივარი არ შეუტანიათ მათი შესაბამისი დაკითხვების დროს არასათანადო მოპყრობასთან დაკავშირებით. ისინი არც მათ დაკითხვასთან დაკავშირებული მოვლენების იმ რომელიმე გამოძიების შესახებ იყვნენ ინფორმირებულნი, რომელიც ოფიციალურად (ex officio) ორგანოებმა დაიწყეს. ამიტომ, შეიძლება დავასკვნათ, რომ რადგან მომჩივნებსა და ორგანოებს შორის არ არსებობდა მნიშვნელოვანი კავშირი მათ მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტის რომელიმე გამოძიებასთან დაკავშირებით მათი დაკავების შემდეგ, შეიძლება მოსალოდნელი ყოფილიყო, რომ ისინი საქმეს სასამართლოს გადასცემდნენ, მაქსიმუმ, შესაბამისი ინციდენტებიდან რამდენიმე წელში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 264 ). მომჩივნებმა თავისი შესაბამისი საჩივრები სასამართლოში შეიტანეს 2004 წლის აგვისტოსა და ნოემბერში, რაც იყო შესაბამისი მოვლენებიდან დაახლოებით სამი და ერთი წლის შემდეგ. ეფექტური დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების არარსებობის პირობებში და მათი მოწყვლადობის გათვალისწინებით, არ შეიძლება ჩაითვალოს, რომ ისინი საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში ელოდნენ.

276. გარდა ამისა, სასამართლო აღნიშნავს, რომ იმ დროს, როდესაც მომჩივნებმა თავის საჩივრები შეიტანეს სასამართლოში, ისინი ჯერ კიდევ იმყოფებოდნენ, სავარაუდოდ, უკანონო პატიმრობაში და პატიმრობის არახელსაყრელ პირობებში და არ იღებდნენ სათანადო სამედიცინო მკურნალობას. შესაბამისად, ამ პრეტენზიებთან დაკავშირებითაც, მათი საჩივრები არ იყო წარდგენილი ექვსთვიანი ვადის დარღვევით, რადგან ის გარემოებები, რომელთა მიმართაც მათ პრეტენზია ჰქონდათ, არ იყო დასრულებული.

277. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საჩივრები არ იყო წარდგენილი ვადის დარღვევით. შესაბამისად, რუსეთისა და საქართველოს მთავრობების შედავება არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

 

B. მომჩივნების „დაზარალებულის“ სტატუსის არარსებობა მე-8 მუხლის მიხედვით შეტანილ საჩივართან დაკავშირებით

 

1.  მხარეთა პოზიციები

 

(a)   რუსეთის ფედერაციის წარდგინებები

278. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ პირველ და მეორე მომჩივნებს არ შეეძლოთ იმის მტკიცება, რომ ისინი ერთ „ოჯახში ცხოვრობდნენ“, რადგან ისინი არ იყვნენ ერთი ძირი ოჯახის წევრები. ვინაიდან, პირველ მომჩივანს ჰყავდა დედა, მისი ბებია (მეორე მომჩივანი) ვერ ჩაითვლებოდა ახლო ნათესავად ერთ „ოჯახში ცხოვრების“ კონტექსტში. გარდა ამისა, საქმეში არსებული დოკუმენტებიდან ცხადი იყო, რომ ორ მომჩივანს არ ჰქონდა ჩამორთმეული ერთმანეთთან კავშირის შესაძლებლობა, რადგან მეორე მომჩივანი პირველ მომჩივანს განუწყვეტლივ უგზავნიდა ამანათებს და წამლებს. შესაბამისად, მან სასამართლოს შესთავაზა, რომ არ დაეკმაყოფილებინა ეს საჩივარი, როგორც აშკარად უსაფუძვლო ან კონვენციასთან ratione personae (განსჯადობა სუბიექტის მიხედვით) შეუთავსებელი.

279. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს, მას არ წარმოუდგენია რაიმე მტკიცებულება თავისი პრეტენზიის დასადასტურებლად იმასთან დაკავშირებით, რომ მას ხელს უშლიდნენ მეუღლესთან შეხვედრაში ან მასთან სხვა ფორმით ურთიერთობაში.

 

(b)   მომჩივნების წარდგინებები

280. პირველმა და მეორე მომჩივნებმა განაცხადეს, რომ მათ ჰქონდათ განსაკუთრებული ურთიერთობა. ისინი საკმარისად ახლოს იყვნენ ერთმანეთთან იმისათვის, რომ მათი ურთიერთობა მოქცეულიყო „ერთ ოჯახში ცხოვრების“ ფარგლებში. ამის საილუსტრაციოდ, მათ მოიყვანეს ის ფაქტი, რომ ისინი ერთად ცხოვრობდნენ თბილისში, 1998-2001 წლებში, როდესაც ხდებოდა პირველი მომჩივნის პიროვნული თვისებების ფორმირება, 17/18-დან 20/21 წლამდე. მესამე მომჩივანმა განაცხადა, რომ მას ჩამოერთვა უფლება, პატივი ეცათ მისი პირადი და ოჯახური ცხოვრებისთვის.

 

(c)   საქართველოს წარდგინებები

281. საქართველოს მთავრობას არ გაუსაჩივრებია მომჩივნების წარდგინებები ამ საკითხთან დაკავშირებით.

 

2.  სასამართლოს შეფასება

282. სასამართლომ წინა საქმეში მიუთითა, რომ არანაირი პრეტენზია არ შეიძლება არსებობდეს მშობლებისა და ზრდასრული შვილების ან სრულწლოვანი და-ძმის ერთი ოჯახის წევრობასთან დაკავშირებით, თუ ისინი არ წარმოადგენენ ამ კავშირის არსებობის დამადასტურებელ დამატებით ელემენტებს (იხილეთ, საქმე Slivenko v. Latvia [GC], no. 48321/99, § 97, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2003-X; ასევე, იხილეთ, საქმე Kwakye-Nti and Dufie v. the Netherlands (dec.), no. 31519/96, 2000 წლის 7 ნოემბერი და საქმე Anam v. the United Kingdom (dec.), no. 21783/08, 2011 წლის 7 ივნისი). წინამდებარე საქმეში, თუნდაც, თუ ვივარაუდებთ, რომ პირველი მომჩივანი იყო მეორე მომჩივნის მემკვიდრე, რის დადასტურებაც მომჩივნებს არ შეეძლოთ, სასამართლო ადგენს, რომ პირველი და მეორე მომჩივნების „ერთ ოჯახში ცხოვრების“ ფაქტს ის ვერ დაეყრდნობოდა, რადგან შესაბამისი მოვლენების დროს ორივე მომჩივანი იყო სრულწლოვანი. კერძოდ, პირველი და მეორე მომჩივანი არ იყო ერთი ძირი ოჯახის წევრი და არ იყო დამტკიცებული, რომ რომელიმე ერთი მათგანი რომელიმე მეორე მათგანზე იყო დამოკიდებული. ამიტომ, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ პირველ და მეორე მომჩივანს შორის არ არსებობდა „დამოკიდებულების დამატებითი ფაქტორები, გარდა ერთმანეთის მიმართ სიყვარულისა“ და რომ ისინი ერთ „ოჯახში არ ცხოვრობდნენ“ მე-8 მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში.

283. შესაბამისად, კონვენციის მე-8 მუხლი არ გამოიყენება პირველი და მეორე მომჩივნების მიმართ. მაშასადამე, საჩივრის ეს ნაწილი უნდა გამოცხადდეს შეუთავსებლად ratione materiae (საგნობრივი შედავება) კონვენციის დებულებებთან და, როგორც ასეთი, დაუშვებლად, კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

284. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს, სასამართლო ადგენს, რომ რუსეთის მთავრობის პროტესტი იმდენად მჭიდროდ არის დაკავშირებული საჩივრის არსთან, რომ იგი უნდა გაერთიანდეს საქმის არსებით მხარესთან.

 

C.  პირველი და მესამე მომჩივნების დარჩენილი საჩივრების დაუსაბუთებლობა მე-3, მე-5 § 1, მე-5 § 3, მე-5 § 4, მე-6 § 1, მე-6 § 3 (c) და მე-13 მუხლების შესაბამისად

 

1.  მხარეთა პოზიციები

285. რუსეთის მთავრობის მიხედვით, პირველი და მესამე მომჩივნების საჩივრები იყო უსაფუძვლო და მტკიცებულებებით არ იყო გამყარებული და ისინი არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო, როგორც აშკარად დაუსაბუთებელი.

286. მომჩივნები არ დაეთანხმნენ.

 

2.  სასამართლოს შეფასება

287. არსებული მასალის საფუძველზე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ კონვენციის ზემოაღნიშნული მუხლების შესაბამისად, მომჩივნების მიერ შეტანილი საჩივრები, კონვენციის მიხედვით, წარმოშობს სერიოზულ პრობლემებს ფაქტობრივი და სამართლებრივი კუთხით, რომელთა დადგენა მოითხოვს არსებითი მხარის განხილვას. ამიტომ, სასამართლო ასკვნის, რომ ეს საჩივრები არ არის აშკარად დაუსაბუთებელი კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3(a) პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში.

 

D. საჩივრების ratione temporis (განსჯადობა დროის მიხედვით) და ratione materiae (საგნობრივი შედავება) შეუთავსებლობა კონვენციის დებულებებთან

 

1. მხარეთა პოზიციები

288. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთი არ უნდა ყოფილიყო პასუხისმგებელი მომჩივნების კონვენციით დაცული უფლებების სავარაუდო დარღვევებზე, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა მის მიერ, 1998 წლის 5 მაისს, კონვენციის რატიფიცირებამდე.

289. მომჩივნებმა გაიმეორეს თავიანთი საჩივრები.

 

2.  სასამართლოს შეფასება

290. სასამართლო ადგენს, რომ იმის გათვალისწინებით, რომ გასაჩივრებულ ფაქტებს ადგილი ჰქონდა 1998 წლის 5 მაისის შემდეგ, როდესაც რუსეთმა მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება, ისინი არ არის შეუთავსებელი კონვენციასთან, ratione temporis (განსჯადობა დროის მიხედვით) კუთხით. გარდა ამისა, იგი ადგენს, რომ პირველი და მესამე მომჩივნების საჩივრები არ შეიძლება არ დაკმაყოფილდეს, როგორც კონვენციის დებულებებთან შეუთავსებელი ratione materiae (საგნობრივი შედავება) კუთხით. შესაბამისად, რუსეთის მთავრობის შედავება შეუთავსებლობასთან დაკავშირებით ratione temporis (განსჯადობა დროის მიხედვით) და ratione materiae (საგნობრივი განსჯადობა) კუთხით არ უნდა იქნეს დაკმაყოფილებული.

 

E. იურისდიქცია (ratione personae (განსჯადობა სუბიექტის მიხედვით) და ratione loci (განსჯადობა ადგილის მიხედვით))

 

1. მხარეთა პოზიციები

(a)   მომჩივნები

(i)   საქართველოს იურისდიქცია

291. მომჩივნები ამტკიცებდნენ, რომ მათი საჩივრის წარმოშობისას არსებული ფაქტები ექცეოდა საქართველოს იურისდიქციის ფარგლებში. აფხაზეთი იყო საქართველოს განუყოფელი ნაწილი, როგორც ეს გათვალისწინებულია საქართველოს კონსტიტუციის 1-ლი მუხლის 1-ლი პუნქტით, და ეს აღიარებულია საერთაშორისო თანამეგობრობის მიერ. საქართველომ კონვენციის რატიფიცირება მოახდინა 1999 წლის 20 მაისს და შესაბამისად, მან აიღო კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დაცვის უზრუნველყოფის ვალდებულება. საქართველო პასუხისმგებელი იყო აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ქმედებებსა თუ უმოქმედობაზე, რადგან აფხაზეთი იყო საქართველოს ტერიტორიის განუყოფელი ნაწილი. ფაქტობრივი ვითარების გამო, საქართველოს იურისდიქცია უნდა განხილულიყო მის საკუთარ ტერიტორიაზე მყოფი პირების მიმართ პოზიტიური ვალდებულებების კონტექსტში.

292. საქართველომ ვერ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულებები, განეხორციელებინა ფაქტობრივი კონტროლი მთელ თავის ტერიტორიაზე და მიეღო სათანადო ინდივიდუალური ზომები, თავისი უფლებამოსილების ფარგლებში, რათა მოეხდინა კონვენციით გათვალისწინებული მომჩივნების უფლებების დაცვა. საქართველოს მთავრობის მიერ მიღებული ზომები არ იყო საკმარისი და ეფექტური.

293. კერძოდ, პირველ მომჩივანთან დაკავშირებით, მთავრობამ მხოლოდ ერთხელ, 2006 წლის 11 ოქტომბერს მიმართა რუსეთს მისი უფლებების განხორციელებაში მხარდაჭერისთვის მას შემდეგ, რაც სასამართლომ მიუთითა დროებითი ზომის შესახებ და სთხოვა დახმარება. მიუხედავად იმისა, რომ პირველი მომჩივანი აფხაზეთში უკანონოდ იყო დაპატიმრებული 2001 წლიდან და მთავრობამ მისი დაპატიმრების შესახებ 2001 წლიდან იცოდა, მან მხოლოდ 2003 წელს დაიწყო საერთაშორისო თანამეგობრობისადმი მიმართვა მხარდაჭერის თხოვნით, ხოლო 2006 წელს რუსეთს მიმართა იგივე თხოვნით. გარდა ამისა, მას არანაირი ზომა არ მიუღია მისი დამნაშავედ ცნობის გასაუქმებლად. ბოლოს, მას ექიმი არ გაუგზავნია მისი სამედიცინო შემოწმებისთვის და არც ოჯახის წევრებისთვის აღმოუჩენია ფინანსური და ადმინისტრაციული დახმარება, რაც გულისხმობდა ოჯახის წევრების მიერ მომჩივნის ნახვის გამარტივებას.

294. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს, მთავრობამ მას არ აღმოუჩინა სამედიცინო დახმარება და ვერ გამოიკვლია აფხაზეთში მის უკანონო დაპატიმრებასთან დაკავშირებული მოვლენები; ის არ დაიკითხა დამნაშავეების წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრის მიზნით და არ ყოფილა მიღებული ზომები მისი უკანონო პატიმრობის, დამნაშავედ ცნობის გაუქმების ან მის მიმართ არასათანადო‑მოპყრობის შეწყვეტისთვის.

 

(ii)  რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია

295. მომჩივნების წარდგინებების მიხედვით ის ფაქტები, რომლებიც იყო მათი საჩივრების წარმოშობის საფუძველი, ექცეოდა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციის ფარგლებში. 1998 წლის 5 მაისს, კონვენციის რატიფიცირების შემდეგ, რუსეთს ჰქონდა „ფაქტობრივი კონტროლი ან სულ მცირე, გადამწყვეტი ზეგავლენა“ აფხაზეთზე. კერძოდ, რუსეთი იყო კონვენციის მონაწილე ერთადერთი სახელმწიფო, რომელმაც სეპარატისტულ რეჟიმს აღმოუჩინა სამხედრო, პოლიტიკური, ეკონომიკური და ფინანსური დახმარება. ამ დახმარებასთან დაკავშირებით მომჩივნებმა მოიშველიეს საქართველოს მთავრობის მიერ სასამართლოს წინაშე წარდგენილი დეტალური წარდგინებები, რომლებიც შეჯამებულია ქვემოთ, მომდევნო პარაგრაფებში.

296. პირველ რიგში, რუსეთი ახორციელებდა სამხედრო კონტროლს აფხაზეთზე. ეს სრულდებოდა რუსეთის მიერ აფხაზეთის ხელისუფლებისთვის სამხედრო დახმარების მიწოდებით, აღჭურვილობის, საბრძოლო მასალის, ტექნოლოგიისა და წვრთნების უზრუნველყოფით, ასევე მისი შეიარაღებული ძალების მეშვეობით, რომლებიც მსახურობდნენ „დსთ-ს კსძ“-ში, და ამ ძალების მიერ, გუდაუთაში არსებული რუსეთის სამხედრო ბაზის მუდმივი გამოყენებით. ეს ბაზა არ დაშლილა შესაბამისი პერიოდის განმავლობაში, 1999 წელს, რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ ამ მიმართულებით შესაბამისი ვალდებულების დაკისრების მიუხედავად. აფხაზეთის კონფლიქტის დროს, სამხედრო ოპერაციებთან დაკავშირებით თითქმის ყველა პროცესი იმართებოდა, ბრძანება გაიცემოდა და ზედამხედველობა ხორციელდებოდა აღნიშნული ბაზიდან. 1994 წლიდან, „დსთ- ს კსძ“-ის მეთაურები იყვნენ რუსი გენერლები, რომლებიც ანგარიშვალდებულნი იყვნენ რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს წინაშე. რუსეთის სამშვიდობო ძალები დისლოცირებული იყვნენ სოხუმსა და გუდაუთაში, რომლებიც მდებარეობდა 12 კილომეტრიანი რადიუსის მქონე უსაფრთხოების ზონის საზღვრებს მიღმა. ეს ძალები არ იცავდნენ ნეიტრალიტეტის პრინციპს, რადგან აფხაზეთის მოსახლეობის დიდ ნაწილს ჰქონდა რუსეთის მოქალაქეობა. რუსმა სამშვიდობოებმა არა მხოლოდ ვერ შეასრულეს თავისი მანდატი მათი თანდასწრებით ჩადენილი დანაშაულების იგნორირებით, არამედ აქტიურად ეხმარებოდნენ კიდეც აფხაზ სეპარატისტებს ეთნიკურად ქართველი მოსახლეობის წმენდაში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 109 და 110 ). რუსეთის მაღალ‑ჩინოსნებმა ამასთან დაკავშირებით გააკეთეს განცხადებები, რომ „ დსთ - ს კსძ “ -ზე თავდასხმის შემთხვევაში, რუსეთი მიიღებდა ყველა საჭირო ზომას, ძალის გამოყენების ჩათვლით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 126 , 128, 129 და 131). მისი დისლოცირების დაწყებიდან, „დსთ- ს კსძ“ ემსახურებოდა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებისთვის სამხედრო მხარდაჭერის უზრუნველყოფას და ამით ახორციელებდა დე ფაქტო კონტროლს მის ტერიტორიაზე.

297. მეორე, რუსეთის ფედერაცია უწყვეტად უწევდა პოლიტიკურ დახმარებას აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებას. სხვა საშუალებებთან ერთად, პოლიტიკური დახმარება გამოიხატებოდა შემდეგში: დიპლომატიური მხარდაჭერის შესახებ უწყვეტი განცხადებები, რომლებიც კეთდებოდა რუსი მაღალჩინოსნების მიერ; რუსეთის მაღალჩინოსნების აფხაზეთში და აფხაზეთის ოფიციალური პირების რუსეთში ხშირი, არალეგალური ვიზიტები; რუსეთის პირდაპირი ჩარევა აფხაზეთის დე ფაქტო ადმინისტრირებაში, როდესაც რუსეთის მოქალაქეები იკავებდნენ მთავარ პოზიციებს დე ფაქტო თავდაცვის, სამართალ‑დამცავ და უშიშროების ორგანოებში; 2000 წელს საქართველოს მოქალაქეებისთვის სავიზო რეჟიმის დაწესება, რომლისგანაც გათავისუფლდნენ აფხაზეთის მაცხოვრებლები; რუსეთის მოქალაქეობის მინიჭება და პასპორტების გადაცემა აფხაზეთის მოსახლეობის თითქმის 90%-თვის; რუსეთის ფედერაციის მიერ აფხაზეთში არჩევნების ინსცენირება და რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის არჩევნებში აფხაზი მოსახლეობის მონაწილეობა; დე ფაქტო თანამშრომლობა რუსეთისა და აფხაზეთის სამართალდამცავ ორგანოებს შორის, რომლის საფუძველზეც რუსეთის სამართალდამცავი ორგანოები აფხაზეთში ახორციელებდნენ ისეთ უკანონო ღონისძიებებს, როგორიცაა დაკავება ან ჩხრეკა; აფხაზეთის კანონმდებლობის რუსეთის კანონმდებლობასთან სინქრონიზაცია; რუსეთის ხელისუფლების მიერ აფხაზეთის საგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ გაცემული განათლების მოწმობების აღიარება; და რუსული ვალუტის, რუბლის გამოყენება ვაჭრობის ლეგალურ საშუალებად აფხაზეთში.

298. მესამე, რუსეთის ფედერაცია აფხაზეთს უწევდა სისტემატურ ეკონომიკურ, სავაჭრო, ფინანსურ, სოციალურ და ჰუმანიტარულ დახმარებას. რუსეთისა და აფხაზეთის ხელისუფლებამ ხელშეკრულებები გააფორმეს შემდეგ სფეროებში: სამხედრო; სოციალურ-ეკონომიკური სფერო; ვაჭრობა; ენერგეტიკა; მრეწველობა; კომერცია; ხელშეკრულებები აფხაზეთსა და რუსეთს შორის პირდაპირი საჰაერო, საავტომობილო, საზღვაო და სარკინიგზო სატრანსპორტო კავშირების აღდგენასა და მაგისტრალებისა და რკინიგზის რეაბილიტაციასა და რეკონსტრუქციასთან დაკავშირებით; განათლება; აფხაზეთის სოფლის მეურნეობის პროდუქტების დისტრიბუცია და რეალიზაცია რუსეთის ბაზარზე; ინვესტიცია ინფრასტრუქტურულ პროექტებში; აფხაზეთის ტერიტორიაზე მობილური სატელეფონო მომსახურების და ტელერადიომაუწყებლობის რუსული პროვაიდერების გაფართოება; და საკუთრების (მათ შორის მიწის, უძრავი ქონების და წიაღისეულის) შეძენა აფხაზეთში. ყოველივე ზემოაღნიშნული მნიშვნელოვნად დაეხმარა აფხაზეთის ეკონომიკას. რუსული პენსიების გაცემა, რომელიც უტოლდებოდა დე ფაქტო აფხაზეთის წლიური სახელმწიფო ბიუჯეტის ნახევარზე მეტს მხოლოდ 2006 წლისთვის (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 170 ), რაც წარმოადგენდა რუსეთის მხრიდან პირდაპირი მხარდაჭერის კიდევ ერთ ელემენტს. რუსული ფინანსური დახმარება და ინვესტიციები, რუსი ტურისტებისგან შემოსულ შემოსავალთან ერთად, ასევე მნიშვნელოვანი იყო აფხაზეთის განვითარებისთვის. აფხაზეთში მოქმედი ბანკები ამას ახორციელებდნენ საქართველოს ეროვნული ბანკის ლიცენზიის გარეშე, მათ მჭიდრო საქმიანი ურთიერთობა ჰქონდათ რუსეთის ფედერაციის საბანკო და საფინანსო ინსტიტუტებთან. ისინი სარგებლობდნენ რუსული ბანკების მიერ გაწეული საკრედიტო და ანგარიშსწორების მომსახურებით და ამით მათ შეეძლოთ მთელ მსოფლიოში ფინანსური ოპერაციების განხორციელება.

299. რუსეთი უსიტყვოდ დაეთანხმა ან მან მალულად აღიარა აფხაზეთის სეპარატისტული ხელისუფლების მიერ განხორციელებული ქმედებები, რომლებმაც დაარღვიეს მომჩივანთა უფლებები. კონვენციის მიხედვით, რუსეთი პასუხისმგებელი იყო ამ დარღვევებზე; რუსეთს ამისთვის პასუხისმგებლობა რომ არ დაკისრებოდა, მაშინ ადამიანის უფლებათა დაცვის სისტემაში შეიქმნებოდა ვაკუუმი.

 

(b)   საქართველოს მთავრობა

(i)   საქართველოს იურისდიქცია

300. მთავრობამ აღიარა, რომ აფხაზეთის ტერიტორიაზე სავარაუდოდ ჩადენილი ქმედებები შედიოდა, prima facie, საქართველოს იურისდიქციის ფარგლებში. თუმცა, რუსეთის მიერ საქართველოს აფხაზეთის რეგიონის ფაქტობრივი კონტროლისა და განგრძობადი ოკუპაციის გამო, ამ ტერიტორიაზე მიმდინარე მოვლენები გასცდა საქართველოს ხელისუფლების კონტროლისა და უფლებამოსილების ფარგლებს. ამის შედეგად, მისი იურისდიქციის ფარგლები შემცირდა და უნდა შეფასებულიყო მხოლოდ მის ტერიტორიაზე მყოფ პირთა მიმართ პოზიტიური ვალდებულებების გათვალისწინებით იმდენად, რამდენადაც სახელმწიფოს შეძლებოდა იმის გარანტია, რომ დაცული ყოფილიყო კონვენციით გარანტირებული უფლებები. საქართველომ მაქსიმალურად მიიღო მის ხელთ არსებული ყველა ზომა კონფლიქტის მშვიდობიანად მოგვარებისთვის და აფხაზეთში ადამიანის უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 212 - 220 ). იგი ასევე უზრუნველყოფდა პირველი და მესამე მომჩივნის კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დაცვას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 221 - 235 ).

 

(ii)    რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია

301. მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთი ახორციელებდა აფხაზეთის ეფექტურ კონტროლს. ეს კონტროლი იყო რუსეთის მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიმართ, რომლებიც ასევე იყვნენ რუსეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოები, გამოჩენილი გადამწყვეტი მხარდაჭერის შედეგი. აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებმა საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების კონსტიტუციური უფლებამოსილებისთვის წინააღმდეგობის გაწევა შეძლეს მხოლოდ რუსეთის სამხედრო, პოლიტიკური, ეკონომიკური და ფინანსური დახმარების წყალობით. საქართველოს მთავრობამ გააკეთა დეტალური წარდგინებები რუსეთის მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებისთვის გაწეულ მხარდაჭერასთან დაკავშირებით (ამ წარდგინებების შინაარსი მოცემულია ზემოთ, პარაგრაფებში 296 - 298 ).

 

(c)   რუსეთის მთავრობა

(i)   საქართველოს რესპუბლიკის იურისდიქცია

302. რუსეთის მთავრობას კომენტარი არ გაუკეთებია წინამდებარე საქმეში საქართველოს რესპუბლიკის იურისდიქციასთან დაკავშირებული პოზიციის შესახებ.

 

(ii)    რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია

303. მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის ხელისუფლება არ ახორციელებდა აფხაზეთის ფაქტობრივ კონტროლს. კერძოდ, რუსეთის შეიარაღებულ ძალებს არ განუხორციელებიათ ამ ტერიტორიის ფაქტობრივი და ყოვლისმომცველი ანექსია. რამდენიმე რუსი სამშვიდობო, რომლებიც იმყოფებოდნენ აფხაზეთში, არ გასულა „დსთ-ს კსძ“-ის პასუხისმგებლობის ქვეშ არსებული ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ და მათ ფიზიკურად არ შეეძლოთ განეხორციელებინათ ამ ტერიტორიის ფაქტობრივი კონტროლი, ან გაეფართოებინათ რუსეთის იურისდიქცია.

304. რუსეთს (არც ერთ მხარეს) არ მიუღია მონაწილეობა აფხაზეთის თავდაცვის ძალებსა და ქართულ ჯარებს შორის შეიარაღებულ დაპირისპირებაში; მეტიც, მისი შეიარაღებული ძალები რჩებოდა ნეიტრალურ პოზიციაზე. გარდა ამისა, მთავრობამ დაგმო ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტები და მეომარ მხარეებს დააკისრა სანქციები. რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო მიმართავდა დიპლომატიურ ძალისხმევას კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარებისთვის.

305. რუსეთის მთავრობამ, ასევე, მიუთითა თავის წარდგინებებზე აფხაზეთის ტერიტორიაზე რუსეთის შეიარაღებულ ძალებსა და იქაურ ხელისუფლებას შორის ურთიერთობის შესახებ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 178-197) და ირწმუნებოდა, რომ რუსეთის მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებისთვის სავარაუდოდ გაწეული სამხედრო დახმარების შესახებ ბრალდებები იყო ყალბი.

306. მიუთითა რა თავის წარდგინებებზე რუსეთსა და აფხაზეთს შორის 1990-იან და 2000-იან წლებში პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ურთიერთობებთან დაკავშირებით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 198 - 209), მან ხაზი გაუსვა, რომ აფხაზეთის ფინანსური და ეკონომიკური ინტეგრაცია რუსეთთან იყო საქართველოს მხრიდან ეკონომიკური ბლოკადის და აფხაზი ლიდერების იმ პარალელური ძალისხმევის შედეგი, რომელიც მიზნად ისახავდა ეროვნულ ეკონომიკაში უცხოური ინვესტირების ხელშეწყობას. აფხაზეთში რუსეთის იურიდიული და ფიზიკური პირების საქმიანობის აკრძალვით დაირღვეოდა რუსეთის კონსტიტუციით გათვალისწინებული ეკონომიკური თავისუფლების პრინციპი.

307. მომჩივნების ბრალდებების საპირისპიროდ, რუსეთის მთავრობას არ განუხორციელებია რაიმე ექსტრატერიტორიული მოქმედება, არ გამოუცია ისეთი ადმინისტრაციული გადაწყვეტილებები, რომლებიც გავლენას მოახდენდა მომჩივანთა უფლებებსა და თავისუფლებებზე და არ განუხორციელებია ზეწოლა ადგილობრივ ადმინისტრაციულ და სასამართლო ორგანოებზე პირველი და მეორე მომჩივნებისთვის თავისუფლების ჩამორთმევის მიზნით.

308. მან ასევე ხაზი გაუსვა საერთაშორისო სასამართლოს („ICJ“) დასკვნებს საქმეში Nicaragua v. United States of America (1986 წლის 27 ივნისის გადაწყვეტილება), კერძოდ, იმასთან დაკავშირებით, თუ რას წარმოადგენდა „ფაქტობრივი კონტროლი“. ICJ-მ მიიჩნია, რომ შეერთებული შტატები არ იყო პასუხისმგებელი ნიკარაგუის „კანონსაწინააღმდეგო“ ქმედებებზე იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ შეერთებულმა შტატებმა ის უზრუნველყო ფინანსებით, სამხედრო მომზადებითა და აღჭურვილობით. ICJ-ის ეს პოზიცია კიდევ ერთხელ დადასტურდა მის გადაწყვეტილებაში საქმეზე, რომელიც ეხებოდა გენოციდის დანაშაულის თავიდან აცილებისა და დასჯის შესახებ კონვენციის გამოყენებას (საქმე Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro, ICJ-ის 2007 წლის 26 თებერვლის გადაწყვეტილება). რუსეთის მთავრობამ სასამართლოს განუცხადა, რომ ICJ-ის გადაწყვეტილებები საერთაშორისო სამართლის ყველაზე ავტორიტეტულ გადაწყვეტილებებად იყო აღიარებული. სხვადასხვა საერთაშორისო სასამართლოს მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილებები, რომლებიც განსხვავდებოდა საერთაშორისო სამართლის შესაბამისი ინტერპრეტაციის მიხედვით, ჭეშმარიტად იწვევდა გაურკვევლობას, ან თუნდაც ქაოსს საერთაშორისო ურთიერთობებში.

309. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, მომჩივნების საჩივრები შეუთავსებელი იყო ratione personae (განსჯადობა სუბიექტის მიხედვით) კონვენციასთან, ვინაიდან მომჩივნები არ იმყოფებოდნენ რუსეთის იურისდიქციის ქვეშ, კონვენციის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში.

 

2. სასამართლოს შეფასება

(a) კონვენციის 1-ლი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქციის ცნებასთან დაკავშირებული ზოგადი პრინციპები

310. ზოგადი პრინციპები სასამართლომ შეაჯამა თავის გადაწყვეტილებაში საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) ([GC] (არსებითი მხარე, no.38263/08, § 81, დამატებითი მითითებებით, 2021 წლის 21 იანვარი) და ახლახან, საქმეზე Ukraine and the Netherlands v. Russia, ციტირებული ზემოთ, §§ 547-575. ამ პრინციპების არსი იმაში მდგომარეობს, რომ სახელმწიფოს იურისდიქციული უფლებამოსილება, 1-ლი მუხლის მიხედვით, არის უპირველესად ტერიტორიული; ასევე მდგომარეობს იმაში, რომ არსებობს სასამართლოს მიერ აღიარებული გარკვეული გამონაკლისები, რომლებსაც შეუძლიათ გამოიწვიონ ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ იურისდიქციის განხორციელება თავისი საკუთარი ტერიტორიული საზღვრების ფარგლებს გარეთ. სასამართლოს მიერ ამ თვალსაზრისით დადგენილი ორი ძირითადი გამონაკლისი არის სახელმწიფოს მიერ ტერიტორიის (იურისდიქცია, როგორც სივრცე) „ფაქტობრივი კონტროლი“ და ფიზიკური პირების მიმართ (იურისდიქცია, როგორც პიროვნება) „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ (იქვე, §115).

311. იურისდიქციის, როგორც სივრცის, გამოყენების მარეგულირებელი პრინციპები, რომლებიც უკვე მოცემულია საქმეში Al-Skeini and Others v. the United Kingdom ([GC] no. 55721/07, §§138-39 და 142, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2011) უკვე გამოიყენება, სხვებთან ერთად, საქმეებში Catan and Others v. the Republic of Moldova and Russia [GC], nos. 43370/04 და 2 სხვა, §§106-07, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2012 (ამონარიდები) და საქმეებში Chiragov and Others (ციტირებული ზემოთ, § 168) და Mozer v. the Republic of Moldova and Russia [GC], no. 11138/10, § 98, 2016 წლის 23 თებერვალი) და გამეორებულია საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) (ციტირებული ზემოთ, § 116). კერძოდ, იმ პრინციპიდან გამონაკლისი, რომლის თანახმადაც იურისდიქცია მხოლოდ სახელმწიფოს საკუთარი ტერიტორიით შემოიფარგლება, წარმოიქმნება მხოლოდ მაშინ, როდესაც კანონიერი ან უკანონო სამხედრო მოქმედების შედეგად, ხელშემკვრელი სახელმწიფო ახორციელებს ფაქტობრივ კონტროლს ამ ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ არსებულ ტერიტორიაზე. ასეთ სფეროში, კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველყოფის ვალდებულება გამომდინარეობს ასეთი კონტროლის ფაქტიდან, იმის მიუხედავად, ის ხორციელდება პირდაპირ, ხელშემკვრელი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების, თუ დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის მეშვეობით. ფაქტობრივი კონტროლის არსებობის დადგენისას, სასამართლო უპირველესად მიუთითებს ამ ტერიტორიაზე სახელმწიფოს ძლიერი სამხედრო კონტინგენტის არსებობაზე (იხილეთ, საქმე Catan and Others, ციტირებული ზემოთ, §107). სხვა მაჩვენებლებიც შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი, მაგალითად, ის მასშტაბი, რომლითაც მისი ადგილობრივი დაქვემდებარებული ადმინისტრაციის მიმართ სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერა უზრუნველყოფს მის გავლენას და კონტროლს რეგიონზე (იქვე).

312. პერსონალური იურისდიქციის გამოყენების მარეგულირებელი პრინციპები განმეორდა ზემოთ ციტირებულ საქმეში Hassan, §74) და საქმეში Jaloud v. the Netherlands [GC] (no. 47708/08, §139, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014).

313. თითოეულ შემთხვევაში, საკითხი იმის შესახებ, არსებობს თუ არა განსაკუთრებული გარემოებები, რომლებიც მოითხოვს და ასაბუთებს სასამართლოს დასკვნას იმის შესახებ, რომ სახელმწიფო ახორციელებდა იურისდიქციას მისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ, უნდა განისაზღვროს კონკრეტულ ფაქტებზე მითითებით (იხილეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) ციტირებული ზემოთ, §82).

314. კონვენციის 1-ლ მუხლში ვკითხულობთ:

„მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები ყველასათვის თავიანთი იურისდიქციის ფარგლებში უზრუნველყოფენ ამ კონვენციის I კარში განსაზღვრულ უფლებებსა და თავისუფლებებს.“

315. 1-ლი მუხლიდან გამომდინარეობს, რომ წევრმა სახელმწიფოებმა პასუხი უნდა აგონ კონვენციით დაცული უფლებებისა და თავისუფლებების იმ ნებისმიერ დარღვევაზე, რომელიც ჩადენილია მათი „იურისდიქციის“ ქვეშ მყოფი პირების წინააღმდეგ (იხილეთ, საქმე Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia [GC], no. 48787/99, §311, ECHR 2004‑VII). გასაჩივრებულ საკითხებთან დაკავშირებით, სასამართლომ პირველ რიგში უნდა დაადგინოს, მომჩივნები განეკუთვნებოდნენ რომელიმე მოპასუხე სახელმწიფოს, თუ ორივე მათგანის იურისდიქციას, კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში (შეადარეთ, საქმე Catan and Others, ციტირებული ზემოთ, §82).

 

(b)   ამ პრინციპების გამოყენება საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ

316. წინამდებარე საქმეში ჩნდება საკითხები „იურისდიქციის“ მნიშვნელობის შესახებ როგორც ტერიტორიულ იურისდიქციასთან (საქართველოს შემთხვევაში), ისე ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ იურისდიქციის (რუსეთის ფედერაციის შემთხვევაში) განხორციელებასთან დაკავშირებით.

 

(i)  საქართველოს იურისდიქცია

317. სასამართლომ, პირველ რიგში, უნდა დაადგინოს, საქმე ხვდება თუ არა საქართველოს იურისდიქციის ფარგლებში. ის აღნიშნავს, რომ ის მოვლენები, რომლებზეც მომჩივნები ჩიოდნენ, ყოველთვის ხდებოდა საქართველოს ტერიტორიაზე მას შემდეგ, რაც მან მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება 1999 წლის 20 მაისს. მის ხელთ არსებული ყველა მასალის საფუძველზე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს მთავრობა, რომელიც იყო საერთაშორისო სამართლის მიხედვით საქართველოს ერთადერთი ლეგიტიმური მთავრობა, არ აკონტროლებდა აფხაზეთს იმ პერიოდის განმავლობაში, როდესაც ადგილი ჰქონდა იმ მოვლენებს, რომლებიც განხილულია საჩივრებში. მხარეების მიერ სხვაგვარად შედავებას ადგილი არ ჰქონია.

318. ადრინდელ საქმეებში (იხილეთ, სხვა საქმეებს შორის, საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, §99, შემდგომი მითითებით) სასამართლომ დაადგინა, რომ სახელმწიფოს ტერიტორიაზე დაპატიმრებული პირები განეკუთვნებოდნენ ამ სახელმწიფოს იურისდიქციას იმის მიუხედავად, ახორციელებდა თუ არა იგი ამ რეგიონის ფაქტობრივ კონტროლს. თუმცა, კონვენციის 1-ლი მუხლით გათვალისწინებული სახელმწიფოს ვალდებულება, „ყველასათვის, თავიანთი იურისდიქციის ფარგლებში, [ამ კონვენციის] უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველყოფა“, გარკვეულ გარემოებებში შემოიფარგლებოდა პოზიტიური ვალდებულებით დიპლომატიური, ეკონომიკური, სასამართლო ან სხვა ზომების მიღებასთან დაკავშირებით, რომლებიც იყო მის უფლებამოსილებაში და შეესაბამებოდა საერთაშორისო სამართალს (იხილეთ, საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §331).

319. სასამართლო ვერ ხედავს საფუძველს, რომ წინამდებარე საქმე განასხვაოს ზემოთ ციტირებული საქმეებისგან და შესაბამისად, ადგენს, რომ საჩივრების ფაქტობრივი გარემოებები ხვდებოდა საქართველოს იურისდიქციის ფარგლებში. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველო ფაქტობრივად არ აკონტროლებდა დე ფაქტო ხელისუფლების ქმედებებს აფხაზეთში, ის ფაქტი, რომ რეგიონი საერთაშორისო საჯარო სამართლის მიხედვით აღიარებულია საქართველოს ტერიტორიის შემადგენელ ნაწილად, წარმოშობს ამ სახელმწიფოს პოზიტიურ ვალდებულებას, კონვენციის 1-ლი მუხლის შესაბამისად, გამოიყენოს მის ხელთ არსებული ყველა სამართლებრივი და დიპლომატიური საშუალება, რათა განაგრძოს იქ მცხოვრებთათვის კონვენციით განსაზღვრული უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის უზრუნველყოფა (იხილეთ, ზემოთ ციტირებული საქმეები Ilaşcu and Others, §333 და საქმე Catan and Others, §109). ეს პოზიტიური ვალდებულება ეხება როგორც აფხაზეთის ტერიტორიაზე მისი კონტროლის ხელახლა აღდგენისთვის საჭირო ზომებს, რომელიც არის მისი იურისდიქციის გამოხატულება, ისე ცალკეული მომჩივნების უფლებების დაცვისთვის საჭირო ზომებს. აფხაზეთზე კონტროლის აღსადგენად საქართველოს, უპირველეს ყოვლისა, მოეთხოვებოდა სეპარატისტული რეჟიმის მხარდაჭერისგან თავის შეკავება და მეორე მხრივ, მის ხელთ არსებული ყველა პოლიტიკური, სასამართლო და სხვა ზომის მიღება ამ ტერიტორიაზე მისი კონტროლის აღსადგენად. სასამართლო ქვემოთ განიხილავს (იხილეთ, ქვემოთ, პარაგრაფები 398 - 410, 429 და 441), საქართველომ შეასრულა თუ არა ეს პოზიტიური ვალდებულება.

 

(ii)    რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია

320. შემდეგ, სასამართლომ უნდა დაადგინოს, მომჩივნების მიერ გასაჩივრებული ფაქტები ექცეოდა თუ არა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციის ფარგლებში. მის წინაშე არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივნების გარემოებებთან დაკავშირებული სიტუაცია არ წარმოადგენდა რუსეთის ფედერაციის წარმომადგენლების მიერ მომჩივნების მიმართ კონტროლის განხორციელებას. მართლაც, მომჩივნების არგუმენტით, რუსეთს ჰქონდა „ფაქტობრივი კონტროლი ან სულ მცირე გადამწყვეტი გავლენა“ აფხაზეთზე. შესაბამისად, სასამართლოს მიერ გადასაწყვეტი ის საკითხი იყო, საქმე ეხებოდა თუ არა სადავო პერიოდს, კერძოდ, 2001 წლის აგვისტოდან 2007 წლის ივლისამდე პერიოდს და შედეგად, დადგებოდა თუ არა რუსეთის პასუხისმგებლობის საკითხი სავარაუდო დარღვევების გამო. საკითხი იმის შესახებ, ახორციელებს თუ არა ხელშემკვრელი სახელმწიფო ფაქტობრივ კონტროლს მისი საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ არსებულ ტერიტორიაზე, წარმოადგენს ფაქტის დადგენის საკითხს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 313). შეფასება, პირველ რიგში, დამოკიდებული იქნება სამხედრო ჩარევაზე, მაგრამ ასევე შეიძლება აქტუალური იყოს ისეთი მნიშვნელოვანი სხვა მაჩვენებლები, როგორებიცაა ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერა (იხილეთ, საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, §169 და პარაგრაფი 311).

321. იმის მიუხედავად, რომ მომჩივნები დააპატიმრეს სოხუმში (აფხაზეთი), სასამართლოს დასკვნით, იმის დასადგენად, ჰქონდა თუ არა რუსეთს იურისდიქცია მოცემულ საქმეზე, უნდა დადგინდეს, ახორციელებდა თუ არა ფაქტობრივ კონტროლს ან ახდენდა თუ არა გადამწყვეტ ზემოქმედებას მთლიანად აფხაზეთზე (შეადარეთ, საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, §170). გარდა ამისა, მიუხედავად იმისა, რომ რაიმე სავარაუდო დარღვევაზე პასუხისმგებლობა არ შეიძლება მიეკუთვნოს რუსეთს 1998 წლის 5 მაისამდე მომხდარ მოვლენებთან დაკავშირებით, როდესაც რუსეთმა მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება, უფრო ადრეულ მოვლენებთან დაკავშირებული ფაქტები მაინც შეიძლება ჩაითვალოს ისეთ განგრძობად გარემოებად, რომელიც შენარჩუნდა მოპასუხე სახელმწიფოს კონვენციასთან მიერთების შემდეგ (იქვე, §171).

322. რაც შეეხება რუსეთის მთავრობის არგუმენტებს ICJ-ის მიერ საერთაშორისო სამართლის ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებით (იხილეთ ზემოთ, პარაგრაფი 308 ), სასამართლომ არაერთხელ მიუთითა, რომ კონვენციის 1-ლი მუხლის მიხედვით „იურისდიქციის“ არსებობის დადგენის ტესტი არასოდეს გათანაბრებულა იმ მოქმედებაზე სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის დადგენის კრიტერიუმთან, რომელიც საერთაშორისო კანონით ითვლება არამართლზომიერად (იხილეთ, საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, §102, დამატებითი მითითებებით).

 

(α)  სამხედრო ჩარევა

323. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ქართველებსა და აფხაზებს შორის დაძაბულობა 1992 წელს გადაიზარდა სრულმასშტაბიან შეიარაღებულ კონფლიქტში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 26 ). სასამართლოს ხელთ არსებული მასალა არ იძლევა და მოსალოდნელიც არ იყო, რომ მოგვცემდა, უდავო მტკიცებულებებს იმ შეიარაღებული ძალების შემადგენლობის შესახებ, რომლებიც აკონტროლებდნენ აფხაზეთს 1993 წლის სექტემბერში, ან დახმარების იმ ზუსტი სახისა და ხარისხის შესახებ, რომელსაც ისინი იღებდნენ გარე წყაროებიდან, ან იმის შესახებ, თუ ზუსტად ვინ იყვნენ ეს გარე წყაროები (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 27, 29-30, 103-114 და 132-134). ეს ეხება 1990-იანი წლების მთელ პერიოდს. იმის მიუხედავად, რომ შეიძლება დადგინდეს 1990-იანი წლების დასაწყისში რუსული იარაღის აფხაზების ხელთ აღმოჩენის ფაქტი, რომ ეთნიკური რუსების მნიშვნელოვანი ნაწილი (და რუსეთიდან ჩამოსული სხვა პირები) იბრძოდა აფხაზეთის მხარეზე და რომ აფხაზეთში დისლოცირებული რუსი სამხედრო და რუსი მეთაურები აქტიურად ეხმარებოდნენ აფხაზურ მხარეს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 113, 114, 132 და 134), სასამართლოს ხელთ არსებული მტკიცებულებები არ იძლევა დასკვნების გამოტანის საშუალებას იმ ბრალდებებთან დაკავშირებით, რომ 1990-იან წლებში რუსეთის მთავრობამ გასცა ასეთი სამხედრო ძალის და მიწოდებული იარაღის გამოყენების ნებართვა. თუმცა, არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ პროაფხაზურ მებრძოლთა სამხედრო გამარჯვება ქართულ ჯარებთან შეიარაღებულ კონფლიქტში 1990-იანი წლების დასაწყისში შეუძლებელი იქნებოდა, სულ მცირე, იმ გარკვეული ძალების ჩარევის და სამხედრო აღჭურვილობის ჩართვის გარეშე, რომელიც მოდიოდა რუსეთის ფედერაციის მხრიდან.

324. სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ რუსეთის მაღალჩინოსნებმა არაერთხელ გააკეთეს საჯარო განცხადებები იმის შესახებ, რომ რუსეთი მზად იყო გაეგზავნა ჯარები აფხაზეთში თავისი მოქალაქეების დასაცავად და ასევე იქ მის სამშვიდობო ძალებზე ქართული მხარის მიერ თავდასხმის შემთხვევაში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 126, 128, 129 და 131). 2006 წელს რუსეთის დუმამ უფლება მისცა ჯარებს, დაეცვათ რუსეთის მოქალაქეები მთელი მსოფლიოს მასშტაბით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 127). აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტის თქმით, 2005 წელს აფხაზეთში სამხედრო მოსამსახურეების 70%-ს ჰქონდა რუსეთის მოქალაქეობა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 157). 2006 წლისთვის აფხაზეთის მოსახლეობის დიდი ნაწილი გახდა რუსეთის მოქალაქე (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 148 , 157 და 167). სასამართლოს აზრით, ზემოაღნიშნული განცხადებები, რომლებიც გაკეთდა იმ კონტექსტში, რომ აფხაზი მოსახლეობის უმრავლესობას ჰქონდა რუსეთის მოქალაქეობა, უდავოდ იყო ძლიერი სიგნალი იმისა, რომ საქართველოს მთავრობა დაერწმუნებინათ, არ განეხორციელებინა ისეთი მოქმედებები, რაც მას დაეხმარებოდა აფხაზეთზე კონტროლის აღდგენაში.

325. რაც შეეხება ტერიტორიაზე დისლოცირებულ სამშვიდობო ძალებს, ცხადია, რომ 1994 წლიდან და შემდგომში, მომჩივნების პატიმრობის განმავლობაში, „დსთ-ს კსძ“ დაკომპლექტებული იყო რუსული ჯარებით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 34, 113, 132 და 134). იმის მიუხედავად, რომ მტკიცებულებები სასამართლოს არ აძლევს საშუალებას, მიიღოს საბოლოო გადაწყვეტილება იმ მრავალი სამართალდარღვევის შესახებ ბრალდებებთან დაკავშირებით, რომლებიც ამ ძალებმა ჩაიდინეს 1990-იან წლებში და 2000-იანი წლების დასაწყისში, რაც გამოიხატებოდა აფხაზი მებრძოლების მხარდაჭერაში და დროდადრო უსაფრთხოების ზონის გარეთ მოქმედებაში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 109 ), ის აღნიშნავს, რომ სამშვიდობო ძალების რაოდენობა მერყეობდა 1,500-დან 3,000-მდე, შესაბამისი პერიოდის განმავლობაში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 34 , 132 და 192 ) და რომ, რუსეთის მთავრობის მიხედვით, მისი პასუხისმგებლობის ქვეშ არსებული ტერიტორია შეადგენდა აფხაზეთის მთელი ტერიტორიის დაახლოებით მესამედს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 195 ). გარდა ამისა, „დსთ - ს კსძ“-ის კონტინგენტის ნახვა შეიძლებოდა სოხუმსა და გუდაუთაში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 115 და 190), რომლებიც იმყოფებოდნენ უსაფრთხოების ზონის ფარგლებს გარეთ.

326. სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ 2009 წლის ევროკავშირის ფაქტების‑ დამდგენი მისიის ანგარიშის მიხედვით, სამშვიდობო პროცესი აფხაზეთში, უმეტესწილად, რუსეთის ხელში დარჩა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 134). დაახლოებით თხუთმეტი წლის განმავლობაში შესაძლებელი გახდა უფრო დიდი სამხედრო ოპერაციების დროებით შეჩერება (იქვე). კონფლიქტი ფაქტობრივად გაყინული იყო (იქვე). ევროკავშირი არ იყო ჩართული უსაფრთხოების „რთულ“ საკითხებში, რადგან რუსეთის ფედერაცია მხარს არ უჭერდა მის უფრო აქტიურ ჩართულობას, მაგალითად, სამშვიდობო ჯარების უზრუნველყოფის გზით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 135). გარდა ამისა, რუსეთი საქართველოს მოთხოვნას „დსთ - ს კსძ“-ის საერთაშორისო საპოლიციო ძალით ჩანაცვლების შესახებ განიხილავდა პროვოკაციად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 128 და 129), დსთ-ს 2003 წლის შეთანხმების პირობების მიუხედავად, რომელთა მიხედვითაც „დსთ - ს კსძ“-ის მანდატი ავტომატურად უნდა დასრულებულიყო, თუ ამის შესახებ მოთხოვნას კონფლიქტის ერთ-ერთი მხარე დააყენებდა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 37 ).

327. რაც შეეხება გუდაუთაში არსებულ რუსულ სამხედრო ბაზას, რუსეთის ხელისუფლების მიერ გაკეთებული ზოგიერთი განცხადების (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 115 , 122 და 124) და ეუთოს მისიის პერსონალის არაოფიციალური ვიზიტის მიუხედავად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 117), არ არსებობდა საერთაშორისო დონეზე გადამოწმებული დასტური (შესაბამის პერიოდში) ამ ბაზის დახურვის შესახებ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 121, 125, 134 და 197). ფაქტობრივად, ბაზის ინფრასტრუქტურა გადაეცა „დსთ - ს კსძ “-ის (ფაქტობრივად, რუსულ) სამშვიდობო ძალებს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 115 , 118 და 190 ). როგორც რუსეთის მთავრობამ სასამართლოს განუმარტა, საავიაციო აღჭურვილობის შესანახი და ტექნიკური მომსახურების საშუალებები ხელმისაწვდომი იყო მხოლოდ გუდაუთაში, რის გამოც თვითმფრინავები, ეკიპაჟები, ოპერატორები და უსაფრთხოების დანაყოფები იქ იყვნენ დისლოცირებულნი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 190 ). გარდა ამისა, სხვა დანიშნულებასთან ერთად, ბაზა ასრულებდა საწვრთნელი ობიექტის ფუნქციას, დაწყებული მობილური სამხედრო ჯგუფიდან, ბატალიონით დამთავრებული, და ამარაგებდა სამხედრო პოლიციას სოხუმს (აფხაზეთი) და ადლერს (რუსეთი) შორის არსებულ გზაზე (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 118 ).

328. ორი მოპასუხე მთავრობის წინააღმდეგ წინა საქმეში (იხილეთ, საქმე Catan and Others, ციტირებული ზემოთ, § 111), 2002-2004 წლების პერიოდთან დაკავშირებული ფაქტების შესწავლისას, რომლის მიზანი იყო იმ პერიოდში იურისდიქციის დადგენა, სასამართლომ მოიხსენია მთელი რიგი მოვლენები, რომლებიც მოხდა ამ პერიოდის შემდეგ (იხილეთ, საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, § 103). ეს მოვლენები მოიცავდა საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლების მიერ, 2005 წელს მიღებულ რეზოლუციებს, ასევე იმ ფაქტს, რომ 2004 წლიდან რუსული სამხედრო აღჭურვილობის გაყვანის არანაირი გადამოწმებული ვერსია არ არსებობდა; ეხებოდა ასევე ეკონომიკური დახმარების გაწევას 2007-2010 წლებში. ანალოგიურად, საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) (ციტირებული ზემოთ, § 171), 2008 წლის აგვისტოდან ოქტომბრამდე პერიოდში იურისდიქციის დადგენისას სასამართლომ მიუთითა იმ მოვლენებზე, რომლებიც მოხდა ამ პერიოდის შემდეგ. წინამდებარე საქმეში სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველი და მესამე მომჩივნების პატიმრობის პერიოდის შემდეგ (ამ პერიოდის დასასრულს, 2007 წელს, პირველი მომჩივანი გაათავისუფლეს), რუსეთმა და აფხაზეთის დე ფაქტო მთავრობამ ხელი მოაწერეს რამდენიმე შეთანხმებას სამხედრო თანამშრომლობის შესახებ. ეს შეთანხმებები ეხებოდა რუსული სამხედრო ბაზის შექმნას და აფხაზეთში 3,800-მდე რუსი ჯარისკაცის განთავსებას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 137, 139 და 141).

329. სასამართლო ადგენს, რომ შესაბამის პერიოდში ამ რეგიონთან რუსეთის მდგრადი სამხედრო კავშირის ზემოაღნიშნული ასპექტები (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 323-327) ამ პერიოდის დასრულებამდე და მის შემდეგაც (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 323, 325, 326 და 328) იძლევა იმის შესახებ დასკვნის გაკეთების საშუალებას, რომ რუსეთის სახელმწიფოს ჰქონდა საკმარისი სამხედრო გავლენა აფხაზეთის ტერიტორიაზე იმისათვის, რომ იგი ჩათვლილიყო „გადამარწმუნებელ“ და, როგორც ასეთი, პრაქტიკაში გადამწყვეტ გავლენად.

 

(β)  პოლიტიკური, ეკონომიკური და ფინანსური დახმარება

330. მის ხელთ არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, სასამართლომ მოიძია მყარი მტკიცებულებები იმის შესახებ, რომ პოლიტიკური თვალსაზრისით, აფხაზეთი ამ პერიოდში მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული რუსეთზე. კერძოდ, რუსეთი მასობრივი „პასპორტიზაციის“ პოლიტიკას ახორციელებდა 2002 წელს, მოქალაქეობის შესახებ რუსეთის კანონის მიღების შემდეგ, რომლითაც აფხაზეთში მაცხოვრებლებს ენიჭებოდათ რუსეთის მოქალაქეობა. შედეგად, 2007 წლისთვის, აფხაზეთის მოსახლეობის უმრავლესობა იყო რუსი იმ კონტექსტში, როდესაც საქართველოს კანონმდებლობა არ იძლეოდა ორმაგი მოქალაქეობის უფლებას და როდესაც აფხაზური პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტები არ გამოიყენებოდა, როგორც სამგზავრო დოკუმენტი მესამე ქვეყნებში გამგზავრებისას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 148 და 173). აფხაზეთში მაცხოვრებლებს, რომლებიც ფლობდნენ რუსულ პასპორტებს, შეეძლოთ რუსეთის პოლიტიკური ორგანოების არჩევნებში მონაწილეობის მიღება (იხილეთ, ზემოთ პარაგრაფი 149). 2000 წლიდან, აფხაზეთში მაცხოვრებლებს შეეძლოთ თავისუფლად გამგზავრება რუსეთში, უვიზო რეჟიმის პირობებში, ხოლო საქართველოს მოქალაქეობის მქონე პირებს რუსეთში შესასვლელად ვიზა სჭირდებოდათ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 147 და 209). რუსული ენა აფხაზეთში გამოიყენებოდა სახელმწიფო ენად, აფხაზურ ენასთან ერთად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 144). რუსული რუბლი გამოიყენებოდა, როგორც აფხაზეთის ოფიციალური ვალუტა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 160).

331. გარდა ამისა, განსახილველი პერიოდის განმავლობაში, აფხაზეთის რუსეთზე დამოკიდებულება განსაკუთრებით აშკარა გახდა მას შემდეგ, რაც რუსეთმა თავისი ზოგიერთი ყოფილი სამოქალაქო და სამხედრო ხელმძღვანელი პირი მთავარ თანამდებობებზე დანიშნა აფხაზეთში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 148). გარდა ამისა, ბევრი ორმხრივი ვიზიტი გაიმართა რუსეთის მაღალ‑ჩინოსნებსა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელმძღვანელებს შორის (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 157, 158, 159, 164, 165 და 166). რუსმა ოფიციალურმა პირებმა გამოხატეს ცალსახა მხარდაჭერა აფხაზეთის, მათ შორის მისი დამოუკიდებლობის მიმართ, და განიხილეს ზომები, რომელთა მიზანი იყო სამართლებრივ, ეკონომიკურ, კულტურულ და სხვა სფეროებში მდგრადი თანამშრომლობის ხელშეწყობა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 164, 165, 166). აფხაზეთის საგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ გაცემული დიპლომები აღიარებულ იქნა რუსეთში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 217). აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებამ არაერთხელ გააკეთა განცხადებები იმის შესახებ, რომ აფხაზეთი მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული რუსეთზე. ამ განცხადებების მიხედვით, ის, რომ აფხაზეთმა აქამდე არ შეწყვიტა არსებობა, იყო შედეგი რუსეთის იმ ურყევი მხარდაჭერისა, რომლითაც ის აფხაზეთსა და მის ხალხს დაეხმარა ომის შემდეგ გადარჩენაში; რომ აფხაზეთს უნდა გაეგრძელებინა თავისი ეკონომიკის ინტეგრაცია რუსეთის ეკონომიკასთან; და რომ აფხაზეთი, გარკვეული გაგებით, უკვე რუსეთის შემადგენელი ნაწილი იყო მისი ვალუტის, ენის, მოსახლეობის მოქალაქეობის, რუსული ვაჭრობისა და ინვესტიციების თვალსაზრისით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები, 156, 157, 158, 160, 167 და 170).

332. გარდა ამისა, შესაბამისი პერიოდის განმავლობაში, აფხაზეთის ეკონომიკა მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული რუსეთის ეკონომიკაზე, რასაც მოწმობს თანამშრომლობის შესახებ მრავალი შეთანხმება, რომელიც სხვადასხვა სფეროში ფორმდებოდა აფხაზეთსა და რუსეთის სხვადასხვა სუბიექტს შორის (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 150, 151, 152 და 153). ასეთი შეთანხმებები მოიცავდა, როგორც კერძო რუსულ კომპანიებს, ისე რუსეთის რეგიონულ ან მუნიციპალურ ორგანოებს ან სუბიექტებს და კომპანიებსა თუ დაწესებულებებს, რომლებსაც აკონტროლებდა სახელმწიფო ან რომელთა პოლიტიკა ექვემდებარებოდა სახელმწიფო სანქცირებას (იქვე). ეს შეთანხმებები მიღწეული იქნა იმ პერიოდში, როდესაც რუსეთმა, დსთ-ს სპონსორობით,1996 წლის შეთანხმების საფუძველზე, აიღო ვალდებულება არ მიეღო მონაწილეობა აფხაზეთის ხელისუფლების არანაირ მხარდაჭერაში ან მასთან თანამშრომლობაში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 35). რუსეთის მთავრობამ არ უარყო ამ შეთანხმებების არსებობა და ამტკიცებდა, რომ რუსეთის სახელმწიფო არ იყო უშუალოდ პასუხისმგებელი მათზე (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 206 და 207).

333. 2009 წელს რუსეთმა და აფხაზეთმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას, რომელიც ეხებოდა ერთი ქვეყნის მიერ მეორე ქვეყანაში 1994 წლიდან განხორციელებულ ინვესტიციებს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 140). განსახილველი პერიოდის განმავლობაში, რუსეთის ხელისუფლების მიერ ლიცენზირებული სატელეკომუნიკაციო კომპანიები თავისუფლად მუშაობდნენ აფხაზეთში და უზრუნველყოფდნენ მობილურ და სხვა მომსახურებებს; ფუნქციონირებდა საავტომობილო და სარკინიგზო ტრანსპორტი აფხაზეთსა და რუსეთს შორის (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 146, 150, 151, 204, 208 და 217). რუსი ინვესტორების მიერ აფხაზეთში უძრავი ქონების შეძენის პროცესი ასევე სტაბილურად მიმდინარეობდა, როგორც ამას ამტკიცებდნენ მომჩივნები და საქართველო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 151 და 152) და ამას სადავოს არ ხდიდა რუსეთის მთავრობა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 204, 207 და 306). აფხაზური ბანკების ინტეგრაცია რუსული ბანკების საფინანსო სისტემებში ეფექტურად განხორციელდა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 161, 162 და 163), რამაც აფხაზეთს საშუალება მისცა, მთელს მსოფლიოში შეუფერხებლად ეწარმოებინა ფინანსური ოპერაციები.

334. ამასთან დაკავშირებით, რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ აფხაზეთის ეკონომიკური და ფინანსური ინტეგრაცია მის მეზობელ რუსეთთან იყო აფხაზეთის მიზანმიმართული ძალისხმევის შედეგი, რომელიც ცდილობდა თავიდან აეცილებინა საქართველოს მიერ შექმნილი ბლოკადით გამოწვეული ჰუმანიტარული კატასტროფა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 204; ამასთან დაკავშირებით, ასევე, იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 218).

335. რუსეთი ყოველთვიურად დიდ თანხას უხდიდა აფხაზეთის მაცხოვრებლებს პენსიების სახით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 169 , 170 და 148). მხოლოდ 2006 წელს რუსეთის მიერ აფხაზეთში მცხოვრები პენსიონერებისთვის გადახდილმა თანხამ შეადგინა დაახლოებით 18 მილიონი აშშ დოლარი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 170); შედარებისთვის, იმავე წელს, აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო ბიუჯეტმა, გადმოცემით, შეადგინა 34 მილიონი აშშ დოლარი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 171). წინა, 2005 წელს (იხილეთ, ზემოთ პარაგრაფები 169 და 171), პენსიების სახით გადახდილი თანხა აღემატებოდა 13 მილიონ აშშ დოლარს, მაშინ, როცა აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო წლიური ბიუჯეტი, გადმოცემით, იყო 27 მილიონი აშშ დოლარი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 171). 2007 წელს რუსეთის მიერ აფხაზეთის მაცხოვრებლებისთვის პენსიების სახით გადახდილი თანხა შეადგენდა დაახლოებით 24 მლნ. აშშ დოლარს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 148). სასამართლო აღნიშნავს, რომ რუსეთის მიერ პენსიების სახით გადახდილი თითოეული ზემოაღნიშნული თანხა იყო იმავე კალენდარული წლის აფხაზეთის სახელმწიფო ბიუჯეტის დაახლოებით ნახევრის ეკვივალენტური.

336. ამის გარდა, მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს იმის მტკიცებულება, რომ აფხაზეთის ბიუჯეტში გაკეთდა გარკვეული პირდაპირი ფინანსური შენატანები (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 155, 169, 172 და 203), რუსული ინვესტიციები აფხაზეთში შესაბამისი პერიოდის განმავლობაში მაინც მნიშვნელოვანი იყო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 168, 172, 174 და 176), ხოლო 2009 წელს ხელი მოეწერა ახალ ხელშეკრულებას ორმხრივი ინვესტიციების ხელშეწყობისა და დაცვის შესახებ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 140). მხოლოდ 2005 წელს, რუსულმა ინვესტიციებმა მთლიანად 20 მილიონი აშშ დოლარი შეადგინა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 168). აფხაზეთს ფინანსურ დახმარებას სხვა წყაროებიდან მართლაც უწევდნენ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 174, 176 და 205), მათ შორის ევროკავშირის კომისიიდან (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 172). ამის მიუხედავად, ზემოთ მითითებული ციფრები მოწმობენ, რომ აფხაზეთის ეკონომიკა არსებობას ვერ შეძლებდა რუსეთის მხრიდან მნიშვნელოვანი დახმარების გარეშე. ზემოთ აღწერილი ხარისხითა და ინტენსივობით ეკონომიკური მხარდაჭერა გადამწყვეტი იყო არა მხოლოდ აფხაზეთის ეკონომიკის არსებობის გაგრძელების, არამედ მისი სტაბილური ტემპით განვითარებისთვისაც.

337. სასამართლოს აზრით, თავისი არსებობის გაგრძელება და კონფლიქტის გადაჭრისთვის საქართველოსა და საერთაშორისო ძალის მცდელობასთან შეწინააღმდეგება და რეგიონში დემოკრატიის და კანონის უზენაესობის დამკვიდრება აფხაზეთმა შეძლო მხოლოდ რუსეთის პოლიტიკური, ეკონომიკური და ფინანსური დახმარებით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 330-336).

 

​ (γ) დასკვნა

338. სასამართლო იმეორებს, რომ ფაქტებით უნდა დადგინდეს, ხელშემკვრელი სახელმწიფო ახორციელებს თუ არა ამ ტერიტორიის ფაქტობრივ კონტროლს. რეგიონში სახელმწიფოს ძლიერი სამხედრო კონტინგენტის გარდა, მნიშვნელობა შეიძლება ენიჭებოდეს სხვა მაჩვენებლებსაც, მაგალითად, ადგილობრივი დაქვემდებარებული ადმინისტრაციული ორგანოების სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერის ხარისხი, რომელიც წარმოადგენს რეგიონზე მისი გავლენისა და კონტროლის გარანტიას (იხილეთ, ზემოთ, ციტირებული საქმეები Catan and Others, ციტირებული ზემოთ, §107, დამატებითი მითითებებით და საქმე Chiragov and Others, §169).

339. არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, სასამართლო ასკვნის, რომ დე ფაქტო აფხაზეთმა გადარჩენა მოახერხა მხოლოდ რუსეთის სტაბილური და არსებითი პოლიტიკური და ეკონომიკური დახმარებისა და გადამწყვეტი სამხედრო ჩარევის შედეგად. ის, რომ აფხაზეთი რუსეთის მხარდაჭერაზე მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული განსახილველი პერიოდისთვის, სასამართლოს საშუალებას აძლევს დაასკვნას, რომ რუსეთი ფაქტობრივად აკონტროლებდა აფხაზეთის ტერიტორიას და გადამწყვეტ გავლენას ახდენდა მასზე (შეადარეთ საქმეს „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II), ციტირებული ზემოთ, §174 და საქმეს Mozer, ციტირებული ზემოთ, §110).

340. აქედან გამომდინარეობს, რომ გასაჩივრებული საკითხები განეკუთვნებიან რუსეთის იურისდიქციას, კონვენციის 1-ელი მუხლის შესაბამისად. შესაბამისად, სასამართლო არ აკმაყოფილებს რუსეთის მთავრობის შედავებას ratione personae (განსჯადობა სუბიექტის მიხედვით) და ratione loci (განსჯადობა ადგილის მიხედვით).

 

IV.  კონვენციის მე-3 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

341. პირველი და მესამე მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ 2001 და 2003 წლებში მათი შესაბამისი დაკითხვების დროს, მათ მიმართ განხორციელდა არასათანადო‑ მოპყრობა და რომ ისინი პატიმრობისას იმყოფებოდნენ არაადამიანურ და ღირსების შემლახველ პირობებში და მათ არ აღმოუჩინეს მათთვის საჭირო სამედიცინო დახმარება, რაც წარმოადგენდა კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევას, რომელშიც ვკითხულობთ:

„ადამიანის წამება, არაადამიანური თუ დამამცირებელი დასჯა ან მასთან ასეთი მოპყრობა დაუშვებელია“.

 

A.   მისაღებობა

342. როგორც სასამართლომ ზემოთ უკვე დაასკვნა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 287 ), მე-3 მუხლის მიხედვით მომჩივანთა საჩივრები არ არის აშკარად დაუსაბუთებელი კონვენციის 35 §3 (a) მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში. მათი მიუღებლად გამოცხადების სხვა არანაირი საფუძველი არ დადგენილა. ამიტომ, ისინი უნდა გამოცხადდეს მისაღებად.

 

B.   არსებითი მხარე

 

1. მხარეთა წარდგინებები

 

(a)   საქართველოს მთავრობა

343. საქართველოს მთავრობის არგუმენტით, იმის გამო, რომ მას არ შეეძლო სრული ინფორმაციის მიღება საქმის ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით, რუსეთის მიერ აფხაზეთის განგრძობადი ოკუპაციის გამო, მას არ შეეძლო მოსაზრებების წარდგენა საქმის არსებითი მხარის კონკრეტული ასპექტების შესახებ. მან დააზუსტა, რომ არ აპროტესტებდა მომჩივნების მიერ გაკეთებულ განცხადებებს. კერძოდ, ის არ შედავებია იმას, რომ პირველი მომჩივნის დაკითხვისას ამ უკანასკნელის მიმართ განხორციელდა არასათანადო მოპყრობა. მან ასევე აღიარა, რომ მესამე მომჩივნის დაკავების, დაკითხვისა და შემდგომი დაპატიმრების დროს მის მიმართ განხორციელდა არასათანადო მოპყრობა. მან აღნიშნა, რომ რუსეთის ფედერაციას ეკისრებოდა პასუხისმგებლობა მომჩივნების უფლებების დარღვევაზე აფხაზეთის ტერიტორიაზე განხორციელებული განგრძობადი ფაქტობრივი კონტროლის გამო, რაც საქართველოს ხელს უშლიდა კონვენციის მე-3 მუხლით ნაკისრი მისი ვალდებულებების შესრულებაში. ამიტომ, აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების მიერ ჩადენილი ყველა ქმედება უნდა მიეწეროს რუსეთის ფედერაციას ipso facto (თავად ფაქტიდან გამომდინარე).

344. გარდა ამისა, საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მან შეასრულა მე-3 მუხლით გათვალისწინებული პოზიტიური ვალდებულებები არასათანადო მოპყრობის შესახებ მომჩივნების საჩივრებთან მიმართებით. კერძოდ, მან მიუთითა თავის ძალისხმევაზე, როგორც ადამიანის უფლებების ზოგად მდგომარეობასთან, ისე აფხაზეთთან (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 212-220 ) მიმართებით და მე-3 მუხლით გათვალისწინებულ, პირველი და მესამე მომჩივნების უფლებებთან მიმართებით (იხილეთ, ზემოთ, პუნქტები 222‑231 და პუნქტები 232-235). შედეგად, მას არ ეკისრებოდა პასუხისმგებლობა იმ დარღვევებზე, რომლებიც იყო მისი პოზიტიური ვალდებულებების ფარგლებს მიღმა.

 

(b)   რუსეთის მთავრობა

345. რუსეთის მთავრობის განცხადებით, პირველი და მესამე მომჩივნების საჩივრები იყო უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელი მტკიცებულებებით, და როგორც ასეთი, უნდა გამოცხადებულიყო მიუღებლად.

346. რაც შეეხება პირველ მომჩივანს, მისი პატიმრობის პირობები და მის მიმართ მოპყრობა ციხეში უნდა შეედარებინათ სხვა პატიმრების მიმართ მოპყრობასთან და სხვა საპატიმრო ადგილების პირობებთან (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 73). მას სხვა პატიმრებისგან განსხვავებულად არ ექცეოდნენ (იქვე).

347. მას არ წარუდგენია მტკიცებულება იმის დასადასტურებლად, რომ დაპატიმრებამდე მას არ ჰქონდა ჯანმრთელობის პრობლემები. ნებისმიერ შემთხვევაში, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა და უნარშეზღუდულობა (კერძოდ, მისი დაკარგული მარჯვენა ხელი და მარცხენა ხელის სამი თითი, რომელიც აფეთქების დროს დაკარგა) იყო შედეგი მისივე უკანონო ქმედებისა (ანუ ეს მოხდა ასაფეთქებელი ნივთიერების მომზადებისას). საქმეში არ იყო შეტანილი არც ერთი სამედიცინო დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებდა იმას, რომ ის იყო ნაცემი ან აღენიშნებოდა არასათანადო მოპყრობის რაიმე ფიზიკური ნიშანი.

348. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს, ის პირობები, რომლებშიც ის იყო დაკავებული აფხაზეთში, იქ არსებული საპატიმროების საშუალო პირობებზე უკეთესი იყო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 99). გარდა ამისა, HROAG-ის წარმომადგენლებმა, რომლებიც მას შეხვდნენ 2003 წლის 15 ივლისს, მასზე ვერ შენიშნეს არასათანადო მოპყრობის ნიშნები და მას არც რაიმე ასეთ მოპყრობაზე გამოუთქვამს პრეტენზია (იქვე.). უფრო მეტიც, მესამე მომჩივანს დაენიშნა ადვოკატი, რომელსაც თავისუფლად შეეძლო მისი ნებისმიერ დროს ნახვა (იქვე). საქართველოს ხელისუფლების მაღალჩინოსანმა მიმართა „დსთ-ს კსძ“-ს და UNIMOG-ს და მოითხოვა იმის გამოძიება, არსებობდა თუ არა რაიმე სამართლებრივი საფუძველი ტერორიზმის ბრალდებით მის დასაკავებლად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 233). ამ მოთხოვნის დაკმაყოფილება შეუძლებელი იყო, რადგან მესამე მომჩივანი დააკავეს გულრიფშის რაიონში (აფხაზეთი), რომელიც ხვდებოდა „დსთ - ს კსძ“-ის პასუხისმგებლობის ქვეშ არსებული ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ და, როგორც ასეთი, არ კონტროლდებოდა მის მიერ.

349. გალის მერმა განაცხადა, რომ მესამე მომჩივანი დააკავეს კანონიერი საფუძვლით, რადგან მას ეკეთა ქამარი ასაფეთქებელი ნივთიერებით, რომელიც მას ზუგდიდიდან გალში გადაჰქონდა. მესამე მომჩივანმა თავად აღიარა ამ მტკიცების სისწორე.

350. არ ყოფილა წარმოდგენილი რაიმე მტკიცებულება იმისა, რომ მესამე მომჩივანს დაკავებამდე არ ჰქონდა ჯანმრთელობის პრობლემები. ანალოგიურად, საქმეში არ იყო შეტანილი არანაირი სამედიცინო დოკუმენტი, რომელიც დაადასტურებდა, რომ ის იყო ნაცემი ან აღენიშნებოდა არასათანადო მოპყრობის რაიმე ფიზიკური ნიშანი. მტკიცებები იმის შესახებ, რომ მისი გათავისუფლების შემდეგ, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა არასახარბიელო იყო, არ წარმოადგენდა მტკიცებულებას, რადგან მომჩივნის ასაკის ბევრი ადამიანი უჩიოდა მსგავს დაავადებას პატიმრობაში ყოფნის გარეშეც. გათავისუფლების შემდეგ, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ანგარიშში არ იყო ნახსენები თავზე მიყენებული რაიმე დაზიანება, რომელიც, მომჩივნის მტკიცებით, მან მიიღო პატიმრობის დროს მისი ცემის შედეგად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 101). ის გარდაიცვალა გათავისუფლებიდან ერთი წლისა და შვიდი თვის შემდეგ, ოთხმოცდაოთხი წლის ასაკში, იმ დროს, როცა საქართველოში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა იყო სამოცდათორმეტი წელი, ხოლო აფხაზეთში სამოცდაათი წელი.

351. რუსეთის ხელისუფლებას არ ჰქონდა არანაირი კავშირი მომჩივნების დაკავებასთან და პატიმრობასთან და ის არც მე-3 მუხლით გათვალისწინებული უფლებების სავარაუდო დარღვევაში იყო ჩარეული. კერძოდ, როგორც პირველი, ისე მესამე მომჩივანი დააკავა აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო უშიშროების სამსახურმა გულრიფშის რაიონში, რომელიც იყო „დსთ - ს კსძ“-ის ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ.

 

(c)   მომჩივნები

(i)   საქართველოს პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით

352. პირველი მომჩივნის თქმით, საქართველოს მთავრობამ ვერ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულებები, განეხორციელებინა მთელი თავისი ტერიტორიის ფაქტობრივი კონტროლი და თავისი უფლებამოსილების ფარგლებში მიეღო სათანადო ინდივიდუალური ზომები, რათა დაეცვა მომჩივნის კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები. საქართველოს მთავრობის მიერ მიღებული ზომები აშკარად არ იყო არც საკმარისი და არც ეფექტური.

353. კერძოდ, პირველ მომჩივანთან დაკავშირებით, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა მხოლოდ ერთხელ მიმართეს რუსეთს (2006 წლის 11 ოქტომბერს, მას შემდეგ, რაც სასამართლომ საქართველოს მთავრობას მიუთითა, რომ მიეღო დროებითი ზომა) და სთხოვეს დახმარება, რომ მომჩივანს შეძლებოდა მისი უფლებების გამოყენება. ის აფხაზეთში უკანონოდ იყო დაპატიმრებული 2001 წლიდან და მთავრობამ ამის შესახებ 2001 წლიდან იცოდა, თუმცა დახმარების თხოვნით საერთაშორისო საზოგადოებისთვის მიმართვა მან მხოლოდ 2003 წლის მარტიდან, ხოლო რუსეთისთვის მიმართვა 2006 წლის ოქტომბრიდან დაიწყო. ამიტომ, მან, სულ მცირე, ორი წლის განმავლობაში (და უფრო სავარაუდოა, ექვსი წლის განმავლობაში) ვერ მიიღო სათანადო ზომები მომჩივნის უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად.

354. ამის გარდა, მან არანაირი ზომები არ მიიღო მისი ბრალდების გასაუქმებლად. ბოლოს, მას ექიმი არ გაუგზავნია მომჩივნისთვის სამედიცინო გამოკვლევების ჩასატარებლად და არც მისი ოჯახის წევრებს გაუწია ფინანსური დახმარება და დახმარება ადმინისტრაციული კუთხით, რაც გულისხმობდა მომჩივნის ციხეში მონახულებას.

355. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს, მთავრობამ არც მისთვის უზრუნველყო სამედიცინო დახმარება და ვერ გამოიძია აფხაზეთში მის უკანონო დაკავებასთან დაკავშირებული მოვლენები; ის არ დაუკითხავთ დამნაშავეთა წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრასთან დაკავშირებით და არ გადადგმულა ნაბიჯები მისი უკანონო პატიმრობის, დამნაშავედ ცნობის ან არასათანადო მოპყრობის დასასრულებლად.

 

(ii)  რუსეთის პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით

356. მომჩივნებმა გაიმეორეს საჩივრები და განაცხადეს, რომ მათ წარადგინეს იმ მოვლენების prima facie მტკიცებულებები, რომლებმაც ისინი წარმოშვა. ამ მოვლენების შესახებ, მთლიანად ან დიდწილად, ყოველგვარი გამონაკლისის გარეშე, იცოდა ხელისუფლების ორგანოებმა, ხოლო რუსეთის მთავრობამ ვერ შეძლო დამაკმაყოფილებელი და დამაჯერებელი ახსნა-განმარტების ან იმ ფაქტების დამადასტურებელი ისეთი მტკიცებულების წარმოდგენა, რაც ეჭვქვეშ დააყენებდა მოცემული მოვლენების მომჩივნებისეულ ვერსიას.

357. რაც შეეხება მესამე მომჩივანს, ის ფაქტი, რომ მას არანაირი პრეტენზიით არ მიუმართავს HROAG-ის წარმომადგენლისთვის, რომელმაც ის დაპატიმრებიდან დაახლოებით ორი კვირის შემდეგ მოინახულა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 99 ), იმით იყო განპირობებული, რომ მომჩივანი იმ დროს ყველაზე დაუცველ მდგომარეობაში იმყოფებოდა და არანაირი პრეტენზიით მიმართვის განწყობა და სურვილი არ ჰქონდა, რადგან მოსალოდნელი შედეგების ეშინოდა.

 

2.  სასამართლოს შეფასება

(a)   ზოგადი პრინციპები

358. სასამართლომ არასათანადო მოპყრობასთან, მათ შორის, პატიმრობის პირობებთან და ციხეებში სამედიცინო დახმარების გაწევასთან დაკავშირებით შესაბამისი პრინციპები ჩამოაყალიბა ბევრ ადრინდელ გადაწყვეტილებაში (იხილეთ, ბევრ სხვა და ბოლოდროინდელ წყაროს შორის, საქმე Gäfgen v. Germany [GC], no. 22978/05, §§87-93, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2010; საქმე Muršić v. Croatia [GC], no. 7334/13, §96-101, 2016 წლის 20 ოქტომბერი; და საქმე Rooman v. Belgium [GC], no.18052/11, §§141-148, 2019 წლის 31 იანვარი).

359. გარდა არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის აბსოლუტური აკრძალვისა, გარემოებების და დაზარალებულის ქცევის მიუხედავად , მე-3 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფოსგან მოითხოვება უზრუნველყოს, რომ ყველა პატიმარი მოთავსებული იყოს ისეთ პირობებში, რომლებიც თავსებადია ადამიანურ ღირსებასთან, რომ მათი პატიმრობის ფორმამ ისინი არ დაუქვემდებაროს ისეთ მწუხარებას ან გასაჭირს, რომელიც აღემატება ამ ზომისთვის დამახასიათებელი ტანჯვის გარდაუვალ დონეს და რომ, პატიმრობის პრაქტიკული მოთხოვნებიდან გამომდინარე, მათი ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა სათანადოდ იყოს უზრუნველყოფილი, სხვა საკითხებთან ერთად, მათთვის საჭირო სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფის ხარჯზე (იხილეთ, ასევე, საქმე Kudła v. Poland [GC], 2000, § 94; საქმე Paladi v. Moldova [GC], 2009, § 71 და საქმე Blokhin v. Russia [GC], 2016, § 136).. სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ პატიმრობაში მყოფი პირები განსაკუთრებულად მოწყვლადი ხდებიან და რომ ხელისუფლება ვალდებულია ისინი დაიცვას (იხილეთ, საქმე Enache v. Romania, no.10662/06, §49, 2014 წლის 1 აპრილი; საქმე M.C. v. Poland, no. 23692/09, §88, 2015 წლის 3 მარტი და საქმე A.Ş. v. Turkey, no. 58271/10, § 66, 2016 წლის 13 სექტემბერი).

360. კონვენცია არ შეიცავს რაიმე დებულებას, რომელიც ეხება კონკრეტულად თავისუფლებააღკვეთილი პირების მდგომარეობას, მით უმეტეს, როდესაც ისინი ავად არიან, მაგრამ ვერ გამოირიცხება, რომ ავადმყოფი პირის დაკავებამ შეიძლება წარმოშვას მე-3 მუხლით გათვალისწინებული საკითხები (იხილეთ, საქმე Matencio v. France, no. 58749/00, § 76, 2004 წლის 15 იანვარი). კერძოდ, სასამართლომ დაადგინა, რომ ტანჯვა, რომელიც გამოწვეულია ბუნებრივად წარმოქმნილი ავადმყოფობით, იქნება ეს ფიზიკური თუ ფსიქიკური, შეიძლება თავისთავად გათვალისწინებული იყოს მე-3 მუხლით, თუ ეს მდგომარეობა ან რისკები მწვავდება პატიმრობის პირობებით, რომლებისთვისაც პასუხისმგებლობა შეიძლება დაეკისროს ხელისუფლების ორგანოებს (კერძოდ, იხილეთ, საქმე Hüseyin Yıldırım v. Turkey, no. 2778/02, §73, 2007 წლის 3 მაისი და საქმე Gülay Çetin v. Turkey, no. 44084/10, §101, 2013 წლის 5 მარტი). ამრიგად, არასათანადო ფიზიკური მდგომარეობის და სამედიცინო დიაგნოზის მქონე პირის დაპატიმრება პრინციპში შეიძლება ჩაითვალოს მოპყრობად, რომელიც ეწინააღმდეგება მე-3 მუხლს (იხილეთ, საქმე Kudła, ციტირებული ზემოთ, §94 და საქმე Rivière v. France, no. 33834/03, §74, 2006 წლის 11 ივლისი).

361. იმის დადგენისას, ავადმყოფი პირის დაპატიმრება თავსებადია თუ არა კონვენციის მე-3 მუხლთან, სასამართლო ითვალისწინებს პირის ჯანმრთელობას და მასზე მისი პატიმრობის აღსრულების გავლენას (იხილეთ, სხვა წყაროებს შორის, ზემოაღნიშნული საქმეები Matencio, §§76‑77 და Gülay Çetin, §§102 და 105). მან დაადგინა, რომ პატიმრობის პირობებს არავითარ შემთხვევაში არ უნდა აღეძრა თავისუფლებააღკვეთილი პირის შიშის, ტანჯვის და არასრულფასოვნების შეგრძნებები, რასაც შეეძლო მისი შეურაცხყოფა და დამცირება და მისი ფიზიკური და მორალური სიმტკიცის დათრგუნვა (იხილეთ, საქმე Selmouni v. France [GC], no. 25803/94, §99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 1999‑V).

362. სასამართლო, ასევე, ითვალისწინებს პატიმრობის დროს გაწეული სამედიცინო დახმარებისა და მზრუნველობის სათანადო ხარისხს (იხილეთ, საქმე Stanev v. Bulgaria [GC], no. 36760/06, § 204, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2012; Rivière, ციტირებული ზემოთ, § 63 და საქმე Sławomir Musiał v. Poland, no. 28300/06, §§ 85-88, 2009 წლის 20 იანვარი). ამდენად, პატიმრობაში მყოფი პირებისთვის სათანადო სამედიცინო დახმარების არარსებობას შეუძლია დააყენოს სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის საკითხი მე-3 მუხლის საფუძველზე (იხილეთ, საქმე Naoumenko v. Ukraine, no. 42023/98, §112, 2004 წლის 10 თებერვალი და საქმე Murray v. the Netherlands [GC], no. 10511/10, §105, 2016 წლის 26 აპრილი).

363. ციხეში გაწეული სამედიცინო დახმარების ადეკვატურობის შეფასებისას, სასამართლო ხელმძღვანელობს სათანადო გულმოდგინების ტესტით, ვინაიდან სახელმწიფოს ვალდებულება, განკურნოს მძიმედ დაავადებული პატიმარი, არის ერთ-ერთი საშუალება და არა შედეგი. იმის შეფასებისას, შეესაბამებოდა თუ არა სახელმწიფოს ქმედება მე-3 მუხლს, სასამართლომ მხედველობაში მიიღო ის ფაქტი, რომ სახელმწიფო ორგანოებმა, მძიმე სამედიცინო დიაგნოზის მქონე პატიმარს უარი უთხრეს დამოუკიდებელ, სპეციალიზებულ სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფაზე (იხილეთ, საქმე Wenner v. Germany, no. 62303/13, § 57, 2016 წლის 1 სექტემბერი).

364. დიაგნოზის დასმის ან სამედიცინო მკურნალობის უსაფუძვლო შეფერხებამ შეიძლება გამოიწვიოს კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევა (იხილეთ, საქმე Nogin v. Russia, no. 58530/08, §97, 2015 წლის 15 იანვარი, რომელიც ეხებოდა დიაბეტით დაავადებული პირისთვის ქირურგიული ჩარევის შეფერხებას, და საქმე Kondrulin v. Russia, 2016, §59, რომელიც ეხებოდა შეფერხებებს დიაგნოზის დასმისას).

365. რაც შეეხება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ მოპყრობას, სასამართლომ მიიჩნია, რომ თუ ხელისუფლების ორგანოები გადაწყვეტენ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის მუდმივ პატიმრობაში მოთავსებას და ყოლას, მან უნდა გამოიჩინოს განსაკუთრებული სიფრთხილე ისეთი პირობების უზრუნველყოფისას, რომლებიც შეესაბამება მისი შეზღუდული შესაძლებლობის მდგომარეობით გამოწვეულ სპეციალურ საჭიროებებს (იხილეთ, საქმე Z.H. v. Hungary, no. 28973/11, §29, 2012 წლის 8 ნოემბერი, და საქმე Grimailovs v. Latvia, no.6087/03, §151, 2013 წლის 25 ივნისი, დამატებითი მითითებებით).

366. მთლიანობაში, ჯანდაცვის მოთხოვნილი სტანდარტის განსაზღვრისას, სასამართლო ინარჩუნებს საკმარის მოქნილობას და ამ საკითხის შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს ყოველი კონკრეტული შემთხვევიდან გამომდინარე. ეს სტანდარტი უნდა იყოს პატიმრის „ადამიანურ ღირსებასთან თავსებადი“, მაგრამ ის ასევე უნდა ითვალისწინებდეს „პატიმრობის პრაქტიკულ მოთხოვნებს“ (იხილეთ, საქმე Blokhin, ციტირებული ზემოთ, §137; საქმე Aleksanyan v. Russia, no. 46468/06, §140, 2008 წლის 22 დეკემბერი, და საქმე Patranin v. Russia, no.12983/14, §69, 2015 წლის 23 ივლისი).

367. გარდა ამისა, ასეთი პატიმრებისთვის საკმარისი არაა მხოლოდ გამოკვლევის ჩატარება და დიაგნოზის დასმა, არამედ, აუცილებელია კვალიფიციური პერსონალის მიერ შესაბამისი დიაგნოზის მიხედვით მკურნალობა (იხილეთ, საქმე Murray, ციტირებული ზემოთ, § 106) (იხილეთ, საქმე Keenan v. the United Kingdom, no.27229/95, §§115‑16, ECHR 2001‑III და საქმე Gülay Çetin, ციტირებული ზემოთ, §112).

368. ამ მხრივ, ყველაზე რთული დასადგენია სამედიცინო დახმარების „ადეკვატურობის“ ელემენტი. სასამართლო იმეორებს, რომ მხოლოდ ის ფაქტი, რომ პატიმარი მოინახულა ექიმმა და გარკვეული სახის მკურნალობა დაუნიშნა, ავტომატურად ვერ მიგვიყვანს იმ დასკვნამდე, რომ გაწეული სამედიცინო დახმარება იყო ადეკვატური. ხელისუფლების ორგანოებმა ასევე უნდა უზრუნველყონ პატიმრის ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და მისი მკურნალობის შესახებ მონაცემების დეტალური აღრიცხვა მისი პატიმრობაში ყოფნის განმავლობაში (იხილეთ, საქმე Iacov Stanciu v. Romania, no. 35972/05, §§180-186, 24 ივლისი, 2012), ასევე დაუყოვნებლივ უნდა უზრუნველყონ ზუსტი დიაგნოზის დასმა და სწორი მკურნალობა, ხოლო თუ ამას სამედიცინო დიაგნოზი მოითხოვს, რეგულარული და სისტემატური მეთვალყურეობა, რომელიც უნდა მოიცავდეს მკურნალობის ყოვლისმომცველ სტრატეგიას, რომლის მიზანია პატიმრის ჯანმრთელობის პრობლემების სათანადო მკურნალობა ან მათი გამწვავების თავიდან აცილება, ნაცვლად სიმპტომატური მკურნალობისა. ხელისუფლების ორგანოებმა ასევე უნდა აჩვენონ, რომ აუცილებელი პირობებია შექმნილი დანიშნული მკურნალობის რეალურად განსახორციელებლად. გარდა ამისა, საპატიმრო დაწესებულებებში გაწეული მკურნალობა უნდა იყოს შესაბამისი, ანუ იმ დონის უნდა იყოს, რომელიც, საერთო ჯამში, შეესაბამება სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების მიერ აღებული ვალდებულების ფარგლებში მოსახლეობისთვის გასაწევი მკურნალობისთვის გათვალისწინებულ დონეს. თუმცა, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ყველა პატიმარი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს იმავე დონის მკურნალობით, რაც ხელმისაწვდომია საპატიმრო დაწესებულებების გარეთ არსებულ საუკეთესო სამედიცინო დაწესებულებებში (იხილეთ, საქმე Blokhin, ციტირებული ზემოთ, §137, დამატებითი მითითებებით).

369. იმ შემთხვევაში, თუ მკურნალობა საპატიმრო ადგილზე ვერ ტარდება, შესაძლებელი უნდა იყოს პატიმრის საავადმყოფოში ან სპეციალიზებულ განყოფილებაში გადაყვანა (იხილეთ, საქმე Raffray Taddei v. France, no. 36435/07 , §§58-59, 21 დეკემბერი, 2010; ასევე შეადარეთ საქმეს Kudła, ციტირებული ზემოთ, §§82-100).

370. საქმეში Muršić (ციტირებული ზემოთ, §§ 127-128), სასამართლომ განმარტა პატიმრობის პირობებთან დაკავშირებული საქმეების შეფასების მეთოდოლოგია. კერძოდ, სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ, ვინაიდან, გაკეთდა პატიმრობის სავარაუდოდ დამამცირებელი პირობების სარწმუნო და საკმარისად დეტალური აღწერა, რომელიც წარმოადგენს არასათანადო მოპყრობის prima facie შემთხვევას, მაშინ მტკიცების ტვირთი გადადის მოპასუხე მთავრობაზე, რომელსაც ერთადერთს აქვს წვდომა იმ ინფორმაციაზე, რომელსაც შეუძლია ამ ბრალდებების გამყარება ან გაქარწყლება. უფრო კონკრეტულად, მოპასუხე მთავრობას მოეთხოვება შესაბამისი დოკუმენტების შეგროვება და წარდგენა და მომჩივნის პატიმრობის პირობების შესახებ დეტალური ანგარიშის წარდგენა. ასევე მოეთხოვება პატიმრობის პირობების შესახებ შესაბამისი ინფორმაციის შეგროვება სხვა საერთაშორისო ორგანოებისგან, მაგალითად, CPT, ასევე შესაბამისი ეროვნული ორგანოებისა და დაწესებულებებისგან, ასევე ამ საკითხთან დაკავშირებით სასამართლოს გადაწყვეტილების შესახებ ინფორმირება.

371. კონვენციის შესაბამისად, სამართალწარმოება ყველა შემთხვევაში არ ექვემდებარება affirmanti incumbit probatio (მტკიცების ტვირთი აწევს მას, ვინც ამტკიცებს და არა მას, ვინც უარყოფს) პრინციპის მკაცრ დაცვას. მოპასუხე მთავრობამ, ასევე, უნდა გაითვალისწინოს თითოეული საქმის კონკრეტული გარემოებები, მათ შორის, განსახილველი ფაქტობრივი გარემოებების ხასიათი და ის დამაბრკოლებელი ფაქტორები, რომლებიც შესაბამის მხარეებს შეიძლება შეექმნას მათი წარდგინებების მხარდასაჭერის მიზნით მტკიცებულებების წარდგენისას. იმ შემთხვევაში, თუ ხელისუფლების ორგანოები განსახილველი მოვლენების შესახებ ინფორმაციას ყოველგვარი გამონაკლისის გარეშე ფლობენ, როგორც მათი კონტროლის ქვეშ მყოფი პატიმრების შემთხვევაში იყო, პატიმრობის დროს მიყენებულ დასახიჩრებასთან, დაზიანებასთან და სიკვდილთან მიმართებით წარმოიქმნება ამ ფაქტების სარწმუნოდ აღიარების მცდელობა, სანამ არ დამტკიცდება მათი მცდარობა. ასეთ შემთხვევაში, მტკიცების ტვირთი, შეიძლება ჩაითვალოს, რომ ეკისრება ხელისუფლების ორგანოებს, რომლებმაც უნდა წარმოადგინონ დამაკმაყოფილებელი და დამაჯერებელი განმარტება (იხილეთ, საქმე Çakıcı v. Turkey [GC], no. 23657/94, § 85, ECHR 1999-IV; საქმე Salman v. Turkey [GC], no. 21986/93 , §100, ECHR 2000-VII და საქმე Oleg Nikitin v. Russia, no. 36410/02, §45, 9 ოქტომბერი, 2008). წინამდებარე საქმეში, ასეთი განმარტების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლოს შეუძლია გააკეთოს ისეთი დასკვნები, რომლებიც შეიძლება არახელსაყრელი იყოს მოპასუხე მთავრობისთვის (იხილეთ, მაგალითად, საქმე Orhan v. Turkey, no. 25656/94 ,  274, 18 ივნისი, 2002 და საქმე Buntov v. Russia, no. 27026/10 , §161, 5 ივნისი, 2012).

372. სასამართლო ასევე იმეორებს, რომ მე-3 მუხლით აკრძალული ისეთი მოქცევის მუქარა, იმ შემთხვევაში, თუ ის საკმარისად რეალური და მყისიერია, შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს ამ დებულებას. ამრიგად, ადამიანის წამებით დამუქრება შეიძლება წარმოადგენდეს, სულ მცირე, არაადამიანურ მოპყრობას (იხილეთ, საქმე Gäfgen, ციტირებული ზემოთ, §91).

 

(b)  ამ პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმის მიმართ

(i)   პირველ მომჩივანთან დაკავშირებით

373. სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველი მომჩივნის საჩივარი, კონვენციის მე-3 მუხლის მიხედვით, შედგება სამი ელემენტისგან. შესაბამისად, ის ქვემოთ განიხილავს თითოეულ ელემენტს.

 

(α)     პატიმრობის დროს სათანადო სამედიცინო მკურნალობის არარსებობა

374. პირველ რიგში, სასამართლო აღნიშნავს, რომ 2001 წლის 7 აგვისტოს აფეთქებით გამოწვეული სხეულის მძიმე დაზიანებები პირველი მომჩივნის სხეულზე, რაც უშუალოდ მის დაკავებამდე იყო, მხარეებმა სადავო არ გახადეს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 55, 59, 71, 73, 76 , 83 და 347). მხარეებმა სადავო არ გახადეს არც მისი წარდგინებები იმასთან დაკავშირებით, რომ იგი მკურნალობდა ორ სხვადასხვა საავადმყოფოში ინციდენტიდან პირველი ექვსი დღის განმავლობაში, ან რომ იგი ამის შემდეგ მაშინვე მოათავსეს საპატიმრო დაწესებულებაში, 2001 წლის 12 ან 13 აგვისტოს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 41, 346 და 347). მას შემდეგ, რაც მომჩივანმა თბილისში მთელი რიგი სამედიცინო გამოკვლევები ჩაიტარა მისი გათავისუფლებიდან, ანუ 2007 წლის თებერვლიდან დაწყებული, გარდა იმ ფაქტისა, რომ მან შეძლო დაედასტურებინა აფეთქებით გამოწვეული საკუთარი შეზღუდული შესაძლებლობები (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 77 და 78), ექიმებმა მას ასევე დაუსვეს სხვა რამდენიმე დაავადების დიაგნოზი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 79).

375. თუმცა, პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ სამედიცინო ხასიათის ყოვლისმომცველი ინფორმაცია სასამართლოს არ მიეწოდა. არ იქნა დამტკიცებული, რომ 2001 წელს მისი საავადმყოფოში ყოფნისას და არც შემდგომ, მისი პატიმრობის პერიოდში სამედიცინო გამოკვლევების ანგარიშები ან მასთან დაკავშირებული დასკვნები, ან დიაგნოზები და დანიშნული მკურნალობის შესახებ ანგარიშები მომზადდა შესაბამისი ორგანოების მიერ. სასამართლოსთვის არ მიუწოდებიათ ინფორმაცია (i) ხელისუფლების ორგანოების მიერ მომჩივნისთვის მიწოდებული რაიმე კონკრეტული მკურნალობის ან მისი პერიოდულობის შესახებ, ან (ii) არ მიუთითებიათ, რომ ზემოაღნიშნულ სამედიცინო ცნობებში ჩაწერილი სამედიცინო დიაგნოზი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 79) დასვეს სამედიცინო დაწესებულებებმა მისი პატიმრობაში ყოფნისას და რომ მას შესაბამისი მკურნალობა ჩაუტარეს. არც ის იყო ნაჩვენები, რომ მომჩივანს სამედიცინო ისტორია ჰქონდა გახსნილი ციხეში. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო აღნიშნავს CPT-ის დასკვნებს, რომლებიც, კერძოდ, ეხება იმას, (i) რომ ახლად შესულ პატიმრებს სამედიცინო შემოწმება არ უტარდებოდათ და (ii) სამედიცინო ისტორიები არ არსებობდა აფხაზეთის სამივე დაწესებულებაში, სადაც პირველი მომჩივანი იყო დაპატიმრებული; კერძოდ, უშიშროების სამსახურის IVS-ში, სოხუმის IVS-სა და დრანდის ციხეში (იხილეთ, 2009 წელს აფხაზეთში მისი ვიზიტის შემდეგ CPT-ის ანგარიშის შესაბამისი ნაწილები, რომლებიც მითითებულია ზემოთ, ნაწილში „შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო“). ეს დასკვნები ამყარებს პირველი მომჩივნის ბრალდებებს. ანალოგიურად, არ ყოფილა ვარაუდი, რომ მას გაეწია რაიმე ფსიქოლოგიური დახმარება ინციდენტის შედეგად გამოწვეული მისი შეზღუდული შესაძლებლობების გამო, ან რომ ასეთი ტიპის სამედიცინო დახმარების გაწევა რეალურად განიხილებოდა.

376. მომჩივნის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ პირველი მითითება სასამართლოსთვის გაკეთდა მომჩივნის გამამტყუნებელ განაჩენში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 55), რომელიც გამოტანილი იყო ინციდენტიდან დაახლოებით ექვსი თვის შემდეგ. განაჩენის მიხედვით, მომჩივანმა განიცადა მეორე ხარისხის ჰემორაგიული შოკი, აფეთქების შედეგად მას მოსწყდა მარჯვენა ხელი და ასევე მარცხენა ხელის ორი თითი. მას ასევე მიყენებული ჰქონდა შრაპნელის ჭრილობები გულმკერდის, სახისა და ორივე თეძოს არეში. გარდა იმისა, რომ სხეულის დაზიანებები, მარჯვენა ხელის ამპუტაცია და მარცხენა ხელის მოტეხილი ძვლები შეესაბამებოდა ნაკლებად მძიმე დაზიანებების კატეგორიას, განაჩენში არ იყო შეტანილი ინფორმაცია მის მიერ გავლილი მკურნალობის შესახებ, თუ, რა თქმა უნდა, საერთოდ ჩაუტარდა ასეთი მკურნალობა. იქმნება შთაბეჭდილება, რომ მომჩივნის ფსიქიკური მდგომარეობა შესაფერისი იყო იმისათვის, რომ გაეძლო სასამართლო პროცესისთვის და, განაჩენის მიხედვით, არ მოითხოვდა რაიმე სამედიცინო ჩარევას.

377. სამედიცინო ისტორიის შესახებ მეორე ინფორმაცია აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებამ მიაწოდა საქართველოს მთავრობას. იგი ეხებოდა მომჩივნის ჯანმრთელობის მდგომარეობას და თარიღდებოდა 2005 წლის აპრილით. გარდა იმისა, რომ ცნობა მოიცავდა პერიოდს, რომელიც გრძელდებოდა სამ წელსა და რვა თვეზე მეტი დროის განმავლობაში იმ მომენტიდან, როდესაც მომჩივანმა მიიღო დაზიანება, იგი შეიცავდა მხოლოდ ზოგადი ხასიათის მწირ ინფორმაციას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 68), როგორც ამას მოწმობს ის ექიმი, რომელმაც ის მოინახულა 2005 წლის 18 მარტს. თანდართული წერილის შინაარსმა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 67) თავისთავად არ აღმოფხვრა და ვერ აღმოფხვრიდა ამ ხარვეზს.

378. სასამართლომ დაადგინა, რომ ექიმის მიერ პატიმრის მონახულების და მისთვის გარკვეული მკურნალობის დანიშვნის ფაქტი ავტომატურად ვერ მიიყვანდა მას იმ დასკვნამდე, რომ ეს სამედიცინო დახმარება იყო შესაბამისი (იხილეთ, საქმეები Hummatov v. Azerbaijan, nos. 9852/03 და 13413/04, §116, 29 ნოემბერი, 2007). ხელისუფლების ორგანოების მხრიდან ასევე უზრუნველყოფილი უნდა ყოფილიყო მომჩივნის პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში დეტალური ჩანაწერის წარმოება პატიმრის ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და მის მიმართ მოპყრობის შესახებ (იხილეთ, საქმე Khudobin v. Russia, no. 59696/00, §83, ECHR 2006‑XII (ამონარიდები)), დასმულიყო ზუსტი დიაგნოზი და ჩატარებულიყო დროული მკურნალობა (იხილეთ, საქმე Melnik v. Ukraine, no. 72286/01, §§104-106, 28 მარტი, 2006) ხოლო, თუ ამას სამედიცინო დიაგნოზი მოითხოვდა, განხორციელებულიყო რეგულარული და სისტემატური მეთვალყურეობა, სადაც გათვალისწინებული იქნებოდა მკურნალობის ყოვლისმომცველი სტრატეგია, რომლის მიზანი იქნებოდა პატიმრის ჯანმრთელობის პრობლემების სათანადო მოგვარება ან ჯანმრთელობის გამწვავების თავიდან აცილება, ნაცვლად სიმპტომატური მკურნალობისა (იხილეთ, საქმე Amirov v. Russia, no. 51857/13, § 93, 27 ნოემბერი, 2014). ხელისუფლების ორგანოებს ასევე უნდა ეჩვენებინათ, რომ აუცილებელი პირობები იყო შექმნილი იმისათვის, რომ დანიშნული მკურნალობა მომჩივნისთვის რეალურად ჩაეტარებინათ (იხილეთ, საქმე Holomiov v. Moldova, no. 30649/05, §117, 7 ნოემბერი, 2006). არცერთი ზემოაღნიშნული ვალდებულება, მოცემულ საქმეში, არ შესრულებულა.

379. აშკარაა, რომ ICRC-ის წარმომადგენლები მომჩივანს დროდადრო ხვდებოდნენ და მისი ბებიის მიერ გამოგზავნილ ამანათებს აწვდიდნენ, სადაც, მედიკამენტებიც იყო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 60, 61, 67 და 69). ასევე, HROAG-ის წარმომადგენლები მომჩივანს რამდენჯერმე შეხვდნენ მისი პატიმრობის წლების განმავლობაში და, გადმოცემით, მომჩივანი ეუბნებოდა, რომ სერიოზული სამედიცინო ჩივილები არ ჰქონდა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 69, 70 და 71). თუმცა, არცერთ დამოუკიდებელ სამედიცინო მუშაკს არ მისცეს მომჩივნის გამოკვლევის უფლება, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მხრიდან იმ თხოვნების მიუხედავად, რომლებიც HROAG-ის ოფისის მეშვეობით გადაეცემოდა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 65, 69, 224, 227 და 228). ითვალისწინებს რა გარემოებებს (განსაკუთრებით, დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ მომჩივნის ხანგრძლივი პატიმრობით გამოწვეულ დაუცველობას), იმ სამართალდარღვევების ტიპს, რომლებისთვისაც ის გაასამართლეს და მომჩივნის შეზღუდულ შესაძლებლობებს, რაც გამოიწვია აფეთქებამ, სასამართლო ადგენს, რომ ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით მომჩივნის მხრიდან საჩივრების არარსებობა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 69) ორგანოებს არ უხსნის ვალდებულებას, აწარმოონ მომჩივნის სამედიცინო ისტორია, მეთვალყურეობა გაუწიონ მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობას, დაადგინონ ნებისმიერი სამედიცინო საჭიროება და მოახდინონ მათზე დაუყოვნებლივი რეაგირება.

380. ზემოაღნიშნულის ფონზე, მომჩივნის საქმის მიმართ ჯანდაცვის საკმაოდ მოქნილი სტანდარტის გამოყენების შემთხვევაშიც კი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 366), სასამართლოსთვის არ არის საკმარისი იმის მტკიცება, რომ მას გაეწია სათანადო სამედიცინო დახმარება მისი პატიმრობის მთელი პერიოდის განმავლობაში, კერძოდ, 2001 წლის 12 ან 13 აგვისტოდან 2007 წლის 14 თებერვლამდე პერიოდში. შესაბამისად, ამ კუთხით, პირველი მომჩივნის შემთხვევაში, დაირღვა კონვენციის მე-3 მუხლი.

 

(β) პატიმრობის არასათანადო პირობები

381. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივანი სოხუმის საავადმყოფოდან გადაიყვანეს უშიშროების სამსახურის IVS-ში 2001 წლის 12 ან 13 აგვისტოს და იგი იქ დარჩა დაახლოებით 2002 წლის თებერვლის ბოლომდე (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 42 და 43 ). ამის შემდეგ, მან მომდევნო ორი წელი გაატარა სოხუმის IVS-ის საკანში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 61 ). 2004 წლის 31 მარტიდან მან პატიმრობის დარჩენილი ვადა გაატარა დრანდის ციხეში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 62 და 63). არცერთი მხარე არ შედავებია რომელიმე ზემოთ აღნიშნულ ფაქტს.

382. მომჩივანმა წარმოადგინა იმ პირობების დეტალური აღწერა, რომლებშიც ის იმყოფებოდა ამ სამი დაწესებულებიდან პირველ ორ მათგანში ყოფნისას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 42 და 43, უშიშროების სამსახურის IVS-თან დაკავშირებით და პარაგრაფი 61 სოხუმის IVS-თან დაკავშირებით). იმ პირობების აღწერა, რომლებშიც ის იმყოფებოდა დრანდას ციხეში პატიმრობისას, ნაკლებად ამომწურავია (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 62 და 63). აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 67) და კომისრის (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 73) მიერ წარმოდგენილი ინფორმაცია ეხებოდა დრანდის ციხეს. CPT-ის 2009 წლის ანგარიში შეიცავს ინფორმაციას პატიმრობის პირობების შესახებ იმ სამივე დაწესებულებაში, სადაც მომჩივანი იმყოფებოდა (იხილეთ, ზემოთ, ნაწილი „შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო“). რაც შეეხება კონკრეტულად დრანდის ციხეს, სასამართლო ადგენს, რომ CPT-ის დასკვნები მიუთითებს პატიმრობის იქ არსებულ ზოგად საყოფაცხოვრებო პირობებზე, თუმცა, მისი ის დასკვნები, რომლებიც ეხება 2009 წელს ციხეში მყოფი პატიმრების პირობებს, არ ეხება იმ პერიოდს, როდესაც მომჩივანი იქ იმყოფებოდა. ამის მიზეზი ის არის, რომ როგორც CPT-მა აღნიშნა (2009 წლის ანგარიშის სქოლიო), 2007 წელს მიღებულმა ზომებმა გამოიწვია პატიმრების მნიშვნელოვანი შემცირება, ხოლო მომჩივანი იქ იმყოფებოდა 2007 წლამდე დაახლოებით ორი წლით ადრე.

383. მის ხელთ არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, კერძოდ, მომჩივნის მიერ დრანდას ციხესთან დაკავშირებით უფრო კონკრეტული საჩივრების არარსებობის პირობებში, სასამართლოს უჭირს იმის დადგენა, ამ დაწესებულებაში არსებული საყოფაცხოვრებო პირობები შეუთავსებელი იყო თუ არა კონვენციის მე-3 მუხლთან. თუმცა, არ იყო ნაჩვენები, რომ ხელისუფლების ორგანოებმა განსაკუთრებული ყურადღება გამოიჩინეს იმის უზრუნველსაყოფად, რომ მომჩივნის პატიმრობის პირობები შესაბამისი ყოფილიყო მისი შეზღუდული შესაძლებლობებით გამოწვეულ განსაკუთრებულ საჭიროებებთან. საქმის მასალაში არსებული ინფორმაციით ივარაუდება, რომ მომჩივანს სხვა პატიმრები ეხმარებოდნენ ყოველდღიური საჭიროებების დაკმაყოფილებაში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 73). სასამართლო ადგენს, რომ არ არის აუცილებელი იმის გამოცხადება, დაირღვა თუ არა მე-3 მუხლი იმ პირობების შედეგად, რომელშიც მომჩივანი იმყოფებოდა დრანდის ციხეში, რადგან ის მიიჩნევს, რომ, ნებისმიერ შემთხვევაში, იმ ორ დანარჩენ დაწესებულებაში, რომლებშიც მომჩივანი იყო დაპატიმრებული დრანდის ციხეში გადაყვანამდე, ადგილი ჰქონდა დარღვევას.

384. კერძოდ, კონკრეტული საჩივრები საკნებში მუდმივად ჩართულ სინათლესთან და საკნის სიბინძურესთან დაკავშირებით, რომლებიც მომჩივანმა გამოთქვა სოხუმის IVS-თან დაკავშირებით (იხილეთ ზემოთ, პარაგრაფი 61), დადასტურდა CPT-ის 2009 წლის ანგარიშში მოცემული დასკვნებით (იხილეთ, CPT-ის ანგარიშის შესაბამისი ნაწილები, ზემოთ მოცემულ ნაწილში „შესაბამისი სამართლებრივი ბაზა“). CPT-ის თანახმად, უშიშროების სამსახურის IVS-ში პატიმრობის პირობები კიდევ უფრო მკაცრი იყო (იქვე). CPT-ის კონკრეტული დასკვნები უშიშროების სამსახურის IVS-ში არსებულ პირობებთან დაკავშირებით, ასევე, ამყარებს მომჩივნის საჩივრებს, კერძოდ, საკნებში განათების ნაკლებობის, ელექტროენერგიის არარსებობის, ცუდი ხარისხის დღის განათების, პრობლემური ვენტილაციის, თეთრეულის ნაკლებობის, საწოლის გარდა რაიმე სხვა ავეჯის არარსებობის, შხაპის მიღების შეუძლებლობის, ცუდი კვების, გათბობის არარსებობის და რაიმე სახის აქტივობის არარსებობის შესახებ (პატიმრებმა არც კი იცოდნენ სასეირნო ეზოს არსებობის შესახებ). სასამართლო აღნიშნავს, რომ CPT-ის 2009 წლის დასკვნები პატიმრობის პირობებთან დაკავშირებით შეესაბამება 2004 წელს მომჩივნის მიერ სასამართლოს წინაშე გამოთქმულ პრეტენზიებს იმ დაწესებულებებში არსებული საყოფაცხოვრებო პირობების შესახებ, რომლებიც მოინახულა CPT-მ. მოპასუხე მთავრობების ისეთი მტკიცებულებების არარსებობის პირობებში, რომლებიც აბათილებენ მომჩივნის საჩივრებს ამ საკითხთან დაკავშირებით, სასამართლოსთვის მისაღებია მომჩივნის მიერ გაკეთებული ფაქტების აღწერა, როგორც ეს დასტურდება CPT-ის დასკვნებით.

385. სასამართლომ უკვე დაადგინა, რომ პატიმრობის პირობების შეფასებისას გათვალისწინებული უნდა იყოს ის საერთო შედეგი, რომელიც ამ პირობების შედეგად შეიძლება დადგეს, ასევე მომჩივნის მიერ წაყენებული კონკრეტული ბრალდებები. ასევე გასათვალისწინებელია იმ პერიოდის ხანგრძლივობა, რომლის განმავლობაშიც პირი იმყოფება კონკრეტულ პირობებში (ბევრ სხვა საქმეს შორის, იხილეთ, საქმე Idalov, ციტირებული ზემოთ, §94; ასევე, იხილეთ, საქმე Orchowski, ციტირებული ზემოთ, §121; საქმე Torreggiani and Others, ციტირებული ზემოთ, §66; და საქმე Ananyev and Others, ციტირებული ზემოთ, §142).

386. სასამართლო აღნიშნავს, რომ, გარდა პატიმრობის იმ პირობების შესახებ მოკლე ინფორმაციისა, რომელშიც მომჩივანი იმყოფებოდა დრანდის ციხეში (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 67), დე ფაქტო ხელისუფლებას არ წარუდგენია ინფორმაცია სოხუმის IVS-ში და უშიშროების სამსახურის IVS-ში პატიმრობის პირობებთან დაკავშირებით. CPT-ის დასკვნები ამ დაწესებულებებთან დაკავშირებით ადასტურებს მომჩივნის საჩივრებს. გარდა ამისა, არ იქნა ნაჩვენები, რომ ხელისუფლების ორგანოებმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეს იმის უზრუნველყოფას, რომ მომჩივნის პატიმრობის პირობები შესაბამისობაში ყოფილიყო მისი უნარშეზღუდულობით გამოწვეულ განსაკუთრებულ საჭიროებებთან. მიუხედავად იმისა, რომ ირკვევა, რომ დრანდის ციხეში ყოველდღიურ საჭიროებებთან დაკავშირებით მას სხვა პატიმრები ეხმარებოდნენ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 73), ასეთი დახმარება მომჩივნისთვის ხელმისაწვდომი არ იყო დანარჩენ ორ დაწესებულებაში, სადაც ის აშკარად მარტო იყო.

387. ზემოაღწერილი პირობების მთლიანობაში შეფასებისას, სასამართლო ადგენს, რომ ამ პირობებით დაირღვა კონვენციის მე-3 მუხლი პირველ მომჩივანთან მიმართებით.

 

​ (γ) Ill- არასათანადო მოპყრობა დაკითხვის დროს

388. პატიმრობის პირველი თვეების განმავლობაში მისი დაკითხვისას, მომჩივანი ჩიოდა არასათანადო მოპყრობასთან, მათ შორის, ინსცენირებული სიკვდილით დასჯასთან და იმასთან დაკავშირებით, რომ მას დაემუქრნენ საკანში დალპობით ან სიკვდილით დასჯით.

389. სასამართლო აღნიშნავს, რომ გათავისუფლებისთანავე და მის შემდეგ, რამდენიმე თვეში, მომჩივანი გამოიკვლია წამების და ძალადობის მსხვერპლთა რეაბილიტაციის სპეციალიზებულ სამედიცინო ცენტრში მოღვაწე ექიმთა ჯგუფმა, რის შედეგადაც მას დაუსვეს პოსტტრავმული სტრესული აშლილობის დიაგნოზი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 76 და 79 ). ექიმების თქმით, მისი მდგომარეობა იყო იმ ხანგრძლივი სტრესის შედეგი, რომელსაც ის ექვემდებარებოდა პატიმრობაში ყოფნისას, წამების დროს, რაც, მათ შორის, მოიცავდა სიკვდილით დასჯის განუწყვეტელ შიშს (იქვე). ეს თავსებადია მომჩივნის მიერ გამოთქმულ პრეტენზიებთან. სასამართლომ ხაზი უკვე გაუსვა პატიმრობიდან გათავისუფლებისას ადამიანების დამოუკიდებელი და საფუძვლიანი გამოკვლევის მნიშვნელობას (იხილეთ, საქმე Akkoç v. Turkey, nos. 22947/93 და 22948/93, §118, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000‑X). ამასთან დაკავშირებით, მან ასევე მოიხსენია CPT-ის სტანდარტები სამედიცინო გამოკვლევებთან დაკავშირებით, რომლებიც, როგორც ასეთი, არის პატიმრობაში მყოფი პირების არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის აუცილებელი გარანტია. კერძოდ, ასეთი გამოკვლევები უნდა ჩაატაროს სათანადო კვალიფიკაციის მქონე ექიმმა (არასამედიცინო პერსონალისგან განცალკევებით) და ამის შესახებ ანგარიში უნდა შეიცავდეს არა მხოლოდ აღმოჩენილი დაზიანებების შესახებ დეტალებს, არამედ პატიმრის მიერ მიცემულ განმარტებებს იმის შესახებ, თუ როგორ მიიღო მან ეს დაზიანებები და ექიმის აზრს იმის შესახებ, დაზიანებები შეესაბამება თუ არა ამ განმარტებებს (იხილეთ საქმე Akkoç, ციტირებული ზემოთ, §118; საქმე Mehmet Eren v. Turkey, no. 32347/02, §40, 14 ოქტომბერი, 2008 და საქმე Zalyan and Others v. Armenia, nos. 36894/04 და 3521/07, §260, 17 მარტი, 2016). ზედაპირულმა გამოკვლევებმა ეჭვქვეშ დააყენეს ასეთი დაცვის გარანტიის ეფექტურობა და სანდოობა (იქვე).

390. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ დამოუკიდებელი სპეციალიზებული სამედიცინო ცენტრის მიერ მომჩივანთან დაკავშირებით შედგენილ სამედიცინო დასკვნებში მოცემული ინფორმაციის გათვალისწინებით, ორგანო, რომელიც ახდენს პირის დაკავებას, ვალდებულია წარადგინოს იმის დამაჯერებელი ახსნა, თუ როგორ მიადგა დასკვნაში დაფიქსირებული ფსიქიკური ზიანი მომჩივანს და წარადგინოს მტკიცებულება, რომელიც ეჭვქვეშ დააყენებს მისი ბრალდებების უტყუარობას (შეადარეთ, საქმე Volkan Özdemir v. Turkey, no 29105/03, § 35, 20 ოქტომბერი, 2009).

391. თუმცა, სასამართლოსთვის არ მიუწოდებიათ ინფორმაცია, რომელიც გააქარწყლებდა მომჩივნის საჩივრებს ან მისი გათავისუფლების შემდეგ შედგენილ ანგარიშში მოცემულ დასკვნებს. მართალია, მომჩივნის დაპატიმრებისას სამედიცინო ისტორია არ შედგენილა, არ არსებობს იმის რაიმე მტკიცებულება, რომ მომჩივანს დაკავებამდე უკვე არ ჰქონდა პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა. ამ საკითხთან დაკავშირებით, სასამართლო კიდევ ერთხელ მიუთითებს ამ კონტექსტში თუ რამდენად მნიშვნელოვანია სამედიცინო ისტორიის გახსნა და წარმოება პირის დაპატიმრებისას (იხილეთ, საქმეებიKaçiu and Kotorri v. Albania, nos. 33192/07 და 33194/07, §96 შემდგომი მითითებით, 25 ივნისი, 2013 წელი). იგი იმეორებს, რომ თუმცა მომჩივნის ვალდებულებაა აღძრას prima facie საქმე და წარადგინოს შესაბამისი მტკიცებულებები, თუ მოპასუხე მთავრობა მომჩივნის ბრალდებებზე საპასუხოდ ვერ წარმოადგენს მნიშვნელოვან დოკუმენტებს, რომ სასამართლოს მიეცეს ფაქტების დადგენის საშუალება, ან რომ წარადგინოს დამაკმაყოფილებელი და დამაჯერებელი ახსნა იმისა, თუ როგორ მოხდა განსახილველი მოვლენები, შეიძლება გაკეთდეს დამაჯერებელი დასკვნები (იხილეთ, საქმე Varnava and Others, ციტირებული ზემოთ, §184; საქმე Kadirova and Others v. Russia, no. 5432/07 , §94, 27 მარტი, 2012 და საქმე Aslakhanova and Others, ციტირებული ზემოთ, §97).

392. როგორც ზემოთ აღინიშნა, არ ჩანდა, მომჩივნის სამედიცინო ისტორია შედგენილი იყო მომჩივნის დაპატიმრებისას, თუ ასეთი ისტორია იწარმოებოდა მხოლოდ იმ პერიოდის განმავლობაში, რომელიც მან პატიმრობაში გაატარა. შესაბამისად, სასამართლო მზადაა გააკეთოს დასკვნები ასეთი მოქმედებიდან, ხოლო კერძოდ, იქიდან, რომ სასამართლოსთვის საერთოდ არ წარუდგენიათ არანაირი მტკიცებულება იმისა, რომ, როგორც მომჩივანი ამტკიცებდა, დაკითხვის დროს მის მიმართ არასათანადო მოპყრობა გამოიჩინეს. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ არსებობს დასკვნები, კონკრეტული ელემენტების არარსებობის პირობებში, რომელთა საფუძველზეც უდავოდ შეიძლება დავასკვნათ, რომ მომჩივანს არასათანადოდ ეპყრობოდნენ, როგორც ის ამას ამტკიცებდა.

393. შესაბამისად, პირველ მომჩივანთან მიმართებით ამ კუთხითაც დაირღვა კონვენციის მე-3 მუხლი.

 

(i) მესამე მომჩივანთან დაკავშირებით

394. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მესამე მომჩივანი იყო 81 წლის 2003 წელს, დაკავების დროს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 9). ის ჩიოდა, რომ მას თავში ურტყეს და სიკვდილით დასჯით დაემუქრნენ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ მისი დაკავების შემდგომ დაკითხვის დროს; ის ასევე ჩიოდა, რომ მას სათანადო სამედიცინო დახმარება არ აღმოუჩინეს და მთელი მისი პატიმრობის პერიოდში არაადამიანურ და დამამცირებელ პირობებში ამყოფებდნენ.

395. სასამართლო ადგენს, რომ საქმეში არსებული ელემენტები არ იძლევა იმ დასკვნის გამოტანის შესაძლებლობას, მის მიმართ ხორციელდებოდა თუ არა არასათანადო მოპყრობა, როგორც ის ამას ამტკიცებდა თავისი დაკითხვის დროს. კერძოდ, პირველი მომჩივნისგან განსხვავებით, მას არ უჩვენებია მისი გათავისუფლებისას მასზე გაცემული სამედიცინო ცნობა, რომელშიც დაფიქსირებული იქნებოდა ფსიქიკური ზიანი, როგორც მის მიმართ განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო შედეგი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 101).

396. თუმცა, ისევე როგორც პირველ მომჩივანთან დაკავშირებით, არ იქნა ნაჩვენები, რომ სამედიცინო ისტორია შედგენილი იყო მესამე მომჩივნის პატიმრობაში აყვანისას, ან რომ ასეთი ისტორია იწარმოებოდა იმ პერიოდის განმავლობაში, რომელიც მან პატიმრობაში გაატარა. გათავისუფლების შემდეგ მომჩივანს დაუსვეს რამდენიმე ქრონიკული ხასიათის მძიმე დაავადების დიაგნოზი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 101). არ დამტკიცდა, რომ სამედიცინო გამოკვლევები და შესაბამისი დასკვნები, დიაგნოზები და დანიშნული მკურნალობა შეადგინეს შესაბამისმა ორგანოებმა დროის რომელიმე მომენტში. არ იქნა წარდგენილი შესაბამისი ორგანოების მიერ მისთვის მიწოდებული კონკრეტული ინფორმაცია მკურნალობის ან მისი პერიოდულობის შესახებ, ან რომ სამედიცინო ცნობაში დაფიქსირებული დაავადებების (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 101 ) დიაგნოზი დასვეს სამედიცინო ორგანოებმა მისი პატიმრობაში ყოფნისას და რომ მას სათანადო მკურნალობა ჩაუტარდა.

397. ზემოაღნიშნულის ფონზე, მომჩივნის საქმის მიმართ ჯანდაცვის საკმაოდ მოქნილი სტანდარტის გამოყენების შემთხვევაშიც კი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 366 ), სასამართლოს არ აკმაყოფილებს ის, რომ მომჩივანმა მიიღო სათანადო სამედიცინო მომსახურება მისი პატიმრობის მთელი პერიოდის განმავლობაში, 2003 წლის 29 ივნისიდან 2005 წლის 5 მაისამდე პერიოდში. შესაბამისად, დაირღვა კონვენციის მე-3 მუხლი მესამე მომჩივნის მიმართ. ამ დასკვნის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არის აუცილებელი გაახმოვანოს, მე-3 მუხლთან თავსებადი იყო თუ არა ის პირობები, რომლებშიც მესამე მომჩივანი იმყოფებოდა დრანდის ციხეში პატიმრობისას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 99 ).

3. მოპასუხე სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა

 

(a)   საქართველოსთან დაკავშირებით

398. შემდეგ, სასამართლომ უნდა დაადგინოს, საქართველომ შეასრულა თუ არა თავისი პოზიტიური ვალდებულებები, მიეღო შესაბამისი და საკმარისი ზომები მე-3 მუხლით გათვალისწინებული მომჩივნების უფლებების დასაცავად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 319 ; ასევე, იხილეთ, ზემოთ, საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, §151). ამგვარად, სასამართლო გაითვალისწინებს საქართველოს მიერ კონვენციის რატიფიცირების თარიღამდე მიღებულ ზომებს და მათ გამოიყენებს შედარებისთვის იმ ზომებთან, რომლებიც საქართველომ მიიღო კონვენციის რატიფიცირების შემდეგ (შეადარეთ, საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 338).

399. რაც შეეხება საქართველოს პოზიტიური ვალდებულების პირველ ასპექტს (ანუ საქართველოს მიერ კონტროლის აღდგენის აუცილებლობას), პირველ რიგში, საქართველოს მოეთხოვებოდა თავი შეეკავებინა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მხარდაჭერისგან და მეორე, მიეღო ყველა პოლიტიკური, სამართლებრივი და მის ხელთ არსებული სხვა ზომები ამ ტერიტორიაზე თავისი კონტროლის აღსადგენად. სასამართლომ არ უნდა მიუთითოს იმ ყველაზე შესაფერის ზომებზე, რომლებიც საქართველოს უნდა მიეღო ან უნდა მიიღოს ამ თვალსაზრისით, ან იმაზე, ეს ზომები იყო თუ არა საკმარისი. მან, მხოლოდ, უნდა გადაამოწმოს საქართველოს ნება, რაც გამოიხატება კონკრეტული ქმედებებით ან ზომებით, აღადგინოს თავისი კონტროლი აფხაზეთის ტერიტორიაზე (შეადარეთ, საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §340).

400. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს აფხაზეთი არასოდეს უღიარებია დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 212 ), არც სასამართლოსთვის წარუდგენია რაიმე მასალა იმის დასტურად, რომ საქართველო ოდესმე მხარს უჭერდა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს. გარდა ამისა, 1994 წლიდან დაწყებული, საქართველოს ხელისუფლებამ არაერთხელ მიმართა საერთაშორისო საზოგადოებას, კერძოდ, სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციას და მრავალ ცალკეულ სახელმწიფოს – კონფლიქტის მშვიდობიანი, პოლიტიკური გზით მოგვარებაში მხარდაჭერისთვის, ამ სფეროში ადამიანის უფლებების დაცვისა და აფხაზეთის ტერიტორიიდან რუსეთს სამშვიდობო ძალების გაყვანაში დახმარებისთვის (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 214 ‑ 216 ). გარდა ამისა, საქართველოს მთავრობა რეგულარულად მიმართავდა რუსეთის ხელისუფლების ორგანოებს და აპროტესტებდა რუსეთის მიერ განხორციელებულ იმ ქმედებებს, რომლებიც, როგორც საქართველო მიიჩნევდა, იყო თავის საშინაო საქმეებში, სუვერენიტეტსა და ტერიტორიულ მთლიანობაში უხეში ჩარევა (იხილეთ, ზემოთ პარაგრაფები 217 და 218). საქართველოს პარლამენტმა მიიღო მრავალი რეზოლუცია და გასცა არაერთი სიტყვიერი და წერილობითი განცხადება, რომლებიც მოუწოდებდა რუსი სამშვიდობოების საერთაშორისო ძალებით ჩანაცვლებას და მოითხოვდა საქართველოს იურისდიქციისა და კონსტიტუციური წესრიგის სრულად აღდგენას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 219). ანალოგიურად, 2005‑2006 წლებში საქართველოს სამართალდამცავმა ორგანოებმა დაიწყეს აფხაზეთის ტერიტორიაზე ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტების შესახებ ანგარიშების სისხლის სამართლის გამოძიება (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 220). ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველომ გამოიყენა საკმარისი ძალისხმევა იმისათვის, რომ აღედგინა თავისი ძალაუფლება საქართველოში აფხაზეთის რეგიონზე, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა განაგრძეს აფხაზეთის ტერიტორიაზე თავისი სუვერენიტეტის დაცვა, საქართველოს მიერ კონვენციის როგორც რატიფიცირებამდე, ისე მის შემდეგ, როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე საერთაშორისო დონეზე.

401. რაც შეეხება პოზიტიური ვალდებულების მეორე ასპექტს, კერძოდ, მომჩივანთა უფლებების დაცვის უზრუნველყოფას, სასამართლო აღნიშნავს შემდეგს: საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა გამოიჩინეს მნიშვნელოვანი ძალისხმევა შესაბამის პერიოდში მთელი რიგი ზომების გასატარებლად და იმდენად, რამდენადაც ეს იყო მათი უფლებამოსილების ფარგლებში, ზომები, რომლებიც მიზნად ისახავდა მომჩივანთა უფლებების დაცვას.

402. კონკრეტულად, პირველ მომჩივანთან დაკავშირებით, ისინი დაუკავშირდნენ დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს და მიმართეს რუსეთის ფედერაციის ხელისუფლების ორგანოებს; ასევე, არაერთხელ მიმართეს მრავალ საერთაშორისო ორგანიზაციას და ორმხრივ უცხოელ პარტნიორებს და დააყენეს საკითხი პირველი მომჩივნის მდგომარეობის შესახებ და მოითხოვეს შესაბამისი დახმარება (შეადარეთ, საქმე Ivanţoc and Others, ციტირებული ზემოთ, §109; საქმე Vardanean v. the Republic of Moldova and Russia, no. 22200/10 , § 42, 30 მაისი, 2017; საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, §153; საქმეები Turturica and Casian v. the Republic of Moldova and Russia, nos. 28648/06 და 18832/07, §53, 30 აგვისტო, 2016; საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §347, ბოლო წინადადება). კერძოდ, პირველი მომჩივნის გასამართლების და დაპატიმრებისთანავე, საქართველოს პრეზიდენტის მიერ შექმნილი სახელმწიფო კომისია დაუკავშირდა აფხაზური კომისიის ხელმძღვანელს მომჩივნის საქმესთან დაკავშირებით მოლაპარაკების წარმართვის მიზნით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 222). ამის შემდეგ, სულ მცირე, ერთხელ, 2003 წელს და მეორედ, შესაბამისად, 2004 წელს, საქართველოს ომბუდსმენმა და აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ლეგიტიმურმა ომბუდსმენმა (აფხაზეთის ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ) მიმართეს HROAG-სს და სთხოვეს დახმარება, რათა ამ უკანასკნელს თავისი წარმომადგენლები გაეგზავნა პირველი მომჩივნის მოსანახულებლად და მისთვის აუცილებელი დახმარება გაეწია (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 223 და 224).

403. გარდა ამისა, საქართველომ პირველი მომჩივნის საქმის შესახებ ინფორმაცია შეიტანა გაეროს იმ სხვადასხვა ორგანოების მიმართ თავის ანგარიშებში, რომლებიც მუშაობდნენ ადამიანის უფლებათა სხვადასხვა დოკუმენტის განხორციელებაზე (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 224 და 230). 2005 წლიდან დაწყებული, ხელისუფლებამ არაერთხელ მიმართა, სხვებთან ერთად, UNOMIG-სა და HROAG-ს მსგავსი მოთხოვნებით მომჩივნისთვის სამედიცინო დახმარების გაწევასთან დაკავშირებით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 65 ). მოთხოვნები კიდევ უფრო გახშირდა 2006 წელს, ხელისუფლების ორგანოები ითხოვდნენ პირველი მომჩივნის სამედიცინო შემოწმებას დამოუკიდებელი ექსპერტების მიერ ან/და მის გადაყვანას შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში, სადაც შესაძლებელი იქნებოდა მისი სათანადო მკურნალობა (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 227 და 228). ეს მიმართვები გაკეთდა როგორც საერთაშორისო ორგანიზაციების, ისე რუსეთის ფედერაციის ხელისუფლების მისამართით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 228). მხოლოდ 2006 წლის მეორე ნახევარში საქართველოს ხელისუფლებამ უამრავჯერ მიმართა წერილობით ძალიან ბევრ უცხოურ საელჩოს თბილისში, ასევე სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციას, ხაზი გაუსვა პირველი მომჩივნის მდგომარეობას და მოითხოვა მხარდაჭერა ზოგადად აფხაზეთში ადამიანის უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 229 ). ამით, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები მუდმივად ხაზს უსვამდნენ უუნარობას, გადაედგათ წარმატებული ნაბიჯები, რადგან ისინი ფაქტობრივად არ აკონტროლებდნენ აფხაზეთის ტერიტორიას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 224 და 229).

404. ამის გარდა, სასამართლო აღნიშნავს, რომ თუმცა სოხუმის ლეგიტიმური სასამართლოს მიერ 2008 წელს მიღებული გადაწყვეტილება (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 86) პრაქტიკულად ვერ განხორციელდება ფაქტობრივი კონტროლის არარსებობის გამო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 87), ხელისუფლების ორგანოებმა განაჩენი გამოუტანეს პირველი მომჩივნის წამებასა და უკანონო დაპატიმრებაზე პასუხისმგებელ პირებს მას შემდეგ, რაც 2006 წელს საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებს გაეგზავნათ შეტყობინება საჩივრის შესახებ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 80-88 და 231; შეადარეთ საქმეს Mozer, ციტირებული ზემოთ, §§ 26, 52-53, და 153; საქმეს Vardanean, ციტირებული ზემოთ, §42; საქმეს Turturica and Casian, ციტირებული ზემოთ, § 53; საქმეს Draci v. the Republic of Moldova and Russia, no. 5349/02, §61, 17 ოქტომბერი, 2017; საქმეს Mangîr and Others v. the Republic of Moldova and Russia, no. 50157/06, §41, 17 ივლისი, 2018; საქმეს Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §346). ამგვარად, ხელისუფლებამ მიმართა ყველა ძალისხმევას იმ ნაბიჯების გადასადგმელად, რომელთა მიზანი იყო პირველი მომჩივნის უფლებების დაცვა, მათ შორის, გამოავლინა საკუთარი გადაწყვეტილება იმ დაუსჯელობის წინააღმდეგ ბრძოლასთან დაკავშირებით, რომელსაც სამართალდამრღვევები აღიქვამდნენ გარანტირებულად მათი იმ ტერიტორიაზე ყოფნით, რომელსაც საქართველოს ხელისუფლება ფაქტობრივად ვერ აკონტროლებდა.

405. ამის გარდა, 2005 წლიდან საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები პირველი მომჩივნის ბებიას უსასყიდლოდ აწვდიდა მედიკამენტებს, რომლებსაც ის, თავის მხრივ, უგზავნიდა პირველ მომჩივანს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 226; და შეადარეთ საქმეს Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 346; ასევე შეადარეთ, სათანადო ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმეს Vardanean, ციტირებული ზემოთ, §42 (iii)).

406. მესამე მომჩივანთან დაკავშირებით სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა მისი მდგომარეობის შესახებ საკითხის დაყენება, როგორც უშუალოდ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების, ისე „დსთ- ს კსძ“-სა და გაეროსა და ეუთოს წარმომადგენლების წინაშე, ჯერ კიდევ 2003 წელს, მისი დაკავების შემდეგ დაიწყო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 232 - 235; ასევე შეადარეთ საქმეს Ivanţoc and Others, ციტირებული ზემოთ, §109, საქმე Vardanean, ციტირებული ზემოთ, §42; საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, §153; საქმე Turturica and Casian, ციტირებული ზემოთ, §53; საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §347, ბოლო წინადადება). საქართველოს ხელისუფლებს ორგანოებმა არაერთხელ ითხოვეს მასთან შეხვედრის ან/და მისთვის ადვოკატის გაგზავნის უფლება, თუმცა, ამაოდ, ვინაიდან აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოები ამ თხოვნებს დაჟინებით უარყოფდნენ. საქართველოს მთავრობამ საჯაროდ დაგმო მესამე მომჩივნის დამნაშავედ ცნობა და სასჯელის შეფარდება დე ფაქტო აფხაზეთში და SRSGG-მ მოითხოვა მისი გათავისუფლება (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 234 ).

407. პირველი მომჩივნის საქმისგან განსხვავებით, სიმართლეს შეესაბამება ის ფაქტი, რომ ორგანოებს, არც მომჩივნის დაკავების შესახებ შეტყობინების მიღების შემდეგ და არც მას შემდეგ, რაც სასამართლომ ორგანოებს აცნობა მომჩივნის საჩივრის შესახებ, სადაც ყურადღება იყო გამახვილებული მომჩივნის კონკრეტულ ბრალდებებზე, არ დაუწყიათ სისხლის სამართლის პროცესი მის დაკავებასა და დაპატიმრებასთან დაკავშირებით, ან მის საჩივართან დაკავშირებით, რომელიც ეხებოდა დაკითხვის დროს მომჩივნის მიმართ არასათანადო მოპყრობას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 232 - 235). თუმცა, ამასთან დაკავშირებით საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა „დსთ - ს კსძ“-ს სთხოვა მესამე მომჩივნის დაკავების ფაქტის გამოძიება და ასევე, 2003 წლის ივლისში ითხოვა ერთობლივი გამოძიების ჩატარება (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 233). მესამე მომჩივნის დახმარების ეს მცდელობები აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებმა უარყვეს. სასამართლო იმეორებს, რომ უნდა არსებობდეს ეფექტური ოფიციალური გამოძიების გარკვეული ფორმა იმ შემთხვევაში, თუ პირი სარწმუნოდ ამტკიცებს, რომ მის მიმართ განხორციელდა მოპყრობა, რომელიც არღვევს კონვენციის მე-3 მუხლს, ან თუ ორგანოები საკმარისად მკაფიოდ მიუთითებენ იმაზე, რომ ადგილი ჰქონდა წამებას ან არასათანადო მოპყრობას (ზოგადი პრინციპების გამოყენებასთან დაკავშირებით, იხილეთ, ასევე, საქმე S.M. v. Croatia [GC], no.60561/14, §§311-320 დამატებითი მითითებებით, 25 ივნისი, 2020; ასევე, იხილეთ, საქმე Mocanu and Others, ციტირებული ზემოთ, §319 და საქმე Zakharov and Varzhabetyan v. Russia, nos. 35880/14 და 75926/17, §48 დამატებითი მითითებებით, 13 ოქტომბერი, 2020 წელი). თუმცა, ის აღიარებს, რომ წინამდებარე საქმის კონკრეტულ გარემოებებში, ხოლო, კერძოდ, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ აფხაზეთის ტერიტორიის ფაქტობრივი კონტროლის ან აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებზე ზეგავლენის არარსებობის პირობებში, ნებისმიერი სასამართლო გამოძიება იქ მცხოვრებ პირებთან, ან ამ რეგიონში ჩადენილ დანაშაულებთან მიმართებით, თავისთავად, იქნება არათანმიმდევრული და, მაქსიმუმ, სიმბოლური (შეადარეთ საქმეს Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §347; ასევე იხილეთ, სათანადო ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Bekoyeva and Others v. Georgia (dec.), no. 48347/08, §46 დამატებითი მითითებებით, 5 ოქტომბერი, 2021).

408. სასამართლო ადგენს, რომ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ განხორციელებული ქმედებები ასევე განხილული უნდა იყოს ზედა ეშელონების ორგანოების მიერ გაღებული უწყვეტი ძალისხმევის ჭრილში; მესამე მომჩივნის უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად ამ ძალისხმევის კონტექსტში, სასამართლო ასკვნის, რომ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა მიიღეს იმ დროს მათი უფლებამოსილების ფარგლებში არსებული ყველა აუცილებელი ზომა მომჩივნის უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად (შეადარეთ საქმეს Mozer, ციტირებული ზემოთ, §154).  ბოლოს, როგორც ფაქტებიდან ჩანს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 100), საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები ცდილობდნენ მესამე მომჩივნისთვის სამედიცინო დასკვნისა და სათანადო დახმარების უზრუნველყოფას.

 

დასკვნა

409. მის ხელთ არსებული ყველა მასალის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს მთავრობამ გამოიყენა თავისი უფლებამოსილების ფარგლებში არსებული ყველა ძალისხმევა პირველი და მესამე მომჩივნების კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დასაცავად, მიუხედავად აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების დაჟინებული უარისა განსახილველ პერიოდში საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებთან თანამშრომლობასთან დაკავშირებით და მიუხედავად რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების უმოქმედობისა, რომლებსაც საჩივრების შესახებ შეტყობინების მიღებისთანავე უნდა მიეღოთ ამ საჩივრების საპასუხო ზომები (ამ საკითხში შეადარეთ, სათანადო ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმეს Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §§114, 178 და 185, ასევე, იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 82, 88, 98, 100, 222, 233 და 234). სასამართლო, შესაბამისად, ასკვნის, რომ საქართველომ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულებები გასაჩივრებულ ქმედებებთან დაკავშირებით, რომელთაგან ყველა მათგანი განხორციელდა მის მიერ კონვენციის რატიფიცირების შემდეგ (შეადარეთ, სათანადო ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმეს Ivanţoc and Others, ციტირებული ზემოთ, §111; საქმეს Mozer, ციტირებული ზემოთ, §155; საქმეს Catan and Others v. the Republic of Moldova and Russia [GC], nos.43370/04 და 2 სხვა, §148, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2012 (ამონარიდები); საქმესDraci, ციტირებული ზემოთ, §61; საქმეს Mangîr and Others, ციტირებული ზემოთ, §42; საქმეს Vardanean, ციტირებული ზემოთ, §43; საქმეს Turturica and Casian, ციტირებული ზემოთ, §54).

410. შესაბამისად, საქართველოს არ დაურღვევია მე-3 მუხლი ორივე მომჩივანთან მიმართებით.

 

(b)   რუსეთის ფედერაციასთან დაკავშირებით

411. სასამართლომ დაადგინა, რომ განსახილველ პერიოდში რუსეთი ფაქტობრივად აკონტროლებდა აფხაზეთს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 339 ). წინამდებარე დასკვნითი ნაწილის მიზნებისთვის და სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, არ არის აუცილებელი იმის დადგენა, ახორციელებდა თუ არა რუსეთი დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის პოლიტიკისა და ქმედებების დეტალურ კონტროლს (იხილეთ, ზემოთ, საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, § 157, დამატებითი მითითებებით). შესაბამისი პერიოდის განმავლობაში იმ უწყვეტი სამხედრო, ეკონომიკური თუ პოლიტიკური მხარდაჭერის გამო, რაც რუსეთმა აღმოუჩინა აფხაზეთს, რომელიც სხვაგვარად არ გადარჩებოდა, კონვენციის მიხედვით რუსეთს პასუხისმგებლობა ეკისრება ორივე მომჩივნის უფლებების დარღვევისთვის.

412 . შესაბამისად, რუსეთის ფედერაციამ დაარღვია მე-3 მუხლი ორივე მომჩივანთან მიმართებით.

 

V.  კონვენციის მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტის სავარაუდო დარღვევა

413. პირველი და მესამე მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ მათი დაკავება და დაპატიმრება იყო უკანონო, რითაც დაირღვა კონვენციის მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტი, რომელიც იკითხება შემდეგი სახით:

„1. ყველას აქვს თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება. არავის შეიძლება აღეკვეთოს თავისუფლება, თუ არა კანონით დადგენილი პროცედურის შესაბამისად და გარდა შემდეგი შემთხვევებისა:

კანონიერი დაპატიმრება უფლებამოსილი სასამართლოს მიერ მსჯავრდებული პირისა;

...

(c) პირის კანონიერი დაკავება ან დაპატიმრება, უფლებამოსილი სამართლებრივი ორგანოს წინაშე მის წარსადგენად, როდესაც არსებობს ამ პირის მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის საფუძვლიანი ეჭვი, ან საფუძვლიანად არის მიჩნეული პირის მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის თუ მისი ჩადენის შემდეგ მიმალვის აღკვეთის აუცილებლობა;

...”

 

A.  მისაღებობა

414. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს საჩივარი არც აშკარად არასაკმარისად დასაბუთებულია და არც მიუღებელი კონვენციის 35-ე მუხლში ჩამოთვლილი რომელიმე სხვა საფუძვლით. ამიტომ, ის უნდა გამოცხადდეს მისაღებად.

 

B. არსებითი მხარე

 

1. მხარეთა წარდგინებები

 

(a)   მომჩივნები

415. პირველი და მესამე მომჩივნების არგუმენტებით, ისინი დააკავეს და დააპატიმრეს აფხაზური კანონმდებლობის საფუძველზე, რომელიც არ იყო საქართველოს სამართლებრივი სისტემის შემადგენელი ნაწილი, თუმცა ის გამოიყენებოდა საერთაშორისო საზოგადოების მიერ არაღიარებული უკანონო სეპარატისტული რეჟიმის მიერ. დაკავების მომენტისთვის მომჩივნები არ იყვნენ გარეული რაიმე სახის დანაშაულებრივ საქმიანობაში.

 

(b)   რუსეთის მთავრობა

416. რუსეთის მთავრობამ აღნიშნა, რომ გალის (აფხაზეთი) მერის მიხედვით, მესამე მომჩივანი დააკავეს კანონიერი საფუძვლით. გარდა ამისა, რუსეთის ფედერაციის ხელისუფლების ორგანოებს არ ჰქონიათ შეხება პირველი და მესამე მომჩივნების დაკავებასთან ან დაპატიმრებასთან, რომელიც განახორციელა აფხაზეთის დე ფაქტო სახელმწიფო უშიშროების სამსახურმა გულრიფშის რაიონში, „დსთ-ს კსძ“-ის ტერიტორიული იურისდიქციის მიღმა; რუსეთის ფედერაციის ხელისუფლების ორგანოებს არ ჰქონიათ შეხება არც დრანდის ციხეში მათ დაპატიმრებასთან. არანაირი მტკიცებულება არ ყოფილა წარმოდგენილი იმასთან დაკავშირებით, რომ რუსეთის წარმომადგენლები რაიმე ფორმით იყვნენ ჩარეულნი ორივე მომჩივნის უფლებების სავარაუდო დარღვევაში.

 

(c)   საქართველოს მთავრობა

417. საქართველოს მთავრობამ სასამართლოს აცნობა, რომ რუსეთის მიერ აფხაზეთის განგრძობადი ოკუპაციის მიზეზით მის მიერ საქმის რეალური გარემოებების შესახებ სრული ინფორმაციის მიუღებლობის გამო, მას არ შეეძლო არსებითი მხარის კონკრეტულ ასპექტებზე არგუმენტების წარმოდგენა. მან არ გაასაჩივრა პირველი და მესამე მომჩივნების მიერ თავიანთ შესაბამის საჩივრებში გაკეთებული მტკიცებები. კერძოდ, მთავრობა არ შეედავა იმას, რომ ორივე მომჩივანი იყო უკანონოდ დაკავებული და იმყოფებოდა უკანონო პატიმრობაში აფხაზეთში, რაც გაგრძელდა 2001 წლის აგვისტოდან 2007 წლის თებერვლამდე, პირველ მომჩივანთან მიმართებით, ხოლო 2003 წლის ივნისიდან 2005 წლის მაისამდე, მესამე მომჩივანთან მიმართებით. მან განაცხადა, რომ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ დაკავებული და პატიმრობაში მყოფი ყველა პირი იყო უკანონო პატიმარი, ვინაიდან დე ფაქტო ორგანოები არ იყვნენ ლეგიტიმური და მათი უფლებამოსილება არ იყო აღიარებული როგორც საქართველოს, ისე საერთაშორისო სამართლით.

418. მთავრობამ მიუთითა იმ ინდივიდუალურ ზომებზე, რომლებიც მან მიიღო პირველი და მესამე მომჩივნების უფლებების დასაცავად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 222‑231 და 232-235 ). მან ასევე ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთი, როგორც კონვენციის ხელშემკვრელი მხარე, რომელიც უწყვეტად ახორციელებდა არაღიარებული სუბიექტის ფაქტობრივ კონტროლს, პასუხისმგებელი იყო მომჩივნების კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევაზე.

 

2. სასამართლოს შეფასება

419. სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველი მომჩივანი დააკავეს 2001 წლის 7 აგვისტოს და შემდგომში ჰყავდათ პატიმრობაში 2007 წლის 14 თებერვლამდე, მის გათავისუფლებამდე. მესამე მომჩივანი დააკავეს 2003 წლის 29 ივნისს და შემდგომში ჰყავდათ პატიმრობაში მისი დამნაშავედ ცნობის შემდეგ, სანამ 2006 წლის 5 მაისს ის არ გაათავისუფლეს. შესაბამისად, გამოიყენება კონვენციის მე-5 1(c) მუხლი და მე-5 1(a) მუხლი.

420. სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი კარგად არის ჩამოყალიბებული მე-5 მუხლის 1-ელ პუნქტთან მიმართებით, რომ თავისუფლების ნებისმიერი აღკვეთა უნდა ემყარებოდეს არა მხოლოდ (a)-დან (f) -მდე ქვეპუნქტებში ჩამოთვლით რომელიმე ერთ-ერთ გამონაკლისს, არამედ, ასევე, უნდა იყოს „კანონიერი“. იმ შემთხვევაში, თუ საქმე ეხება პატიმრობის „კანონიერებას“, მათ შორის, საკითხს იმის შესახებ, დაცულია თუ არა „კანონით დადგენილი პროცედურა“, კონვენცია პირველ რიგში ითვალისწინებს შიდასახელმწიფოებრივ კანონმდებლობას და აწესებს ეროვნული სამართლის არსებით და პროცედურულ ნორმებთან შესაბამისობის ვალდებულებას. ეს, უპირველეს ყოვლისა, მოითხოვს, რომ ნებისმიერ დაკავებას ან დაპატიმრებას ჰქონდეს სამართლებრივი საფუძველი ეროვნულ კანონმდებლობაში; თუმცა ასევე გულისხმობს კანონის ხარისხს, რაც მოითხოვს, რომ ნებისმიერი დაკავება ან დაპატიმრება იყოს თავსებადი კანონის უზენაესობასთან, რომელიც არის კონვენციის ყველა მუხლისთვის დამახასიათებელი კონცეფცია (იხილეთ, მაგალითად, საქმე Del Río Prada v. Spain [GC], no. 42750/09 , §125, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2013).

421. კანონიერების მოთხოვნა გულისხმობს, რომ ნებისმიერი დაპატიმრება უნდა აკმაყოფილებდეს გარკვეულ სტანდარტებს, რისი შეუსრულებლობითაც დაირღვევა კონვენციის მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტი, რომლის მიხედვითაც პატიმრობა უკანონოა ან/და თვითნებურია მაშინაც კი, თუ ის აშკარად სხვაგვარად ექცევა 5 § 1 (a)-(f) მუხლის კატეგორიაში.

422. წინამდებარე საქმეში სასამართლომ უნდა დაადგინოს, პირველი და მესამე მომჩივანი დააკავეს თუ არა „კანონიერად“, „კანონით დადგენილი პროცედურის შესაბამისად“, „უფლებამოსილი იურიდიული ორგანოს წინაშე მომჩივნის წარდგენის მიზნით“ და „უფლებამოსილი სასამართლოს მიერ დამნაშავედ ცნობის შემდეგ“. ჩნდება კითხვა, თითოეული მომჩივნის პატიმრობა შეიძლება თუ არა ჩაითვალოს „კანონიერად“ კონვენციის მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტის მიზნებისათვის, რადგან აღნიშნული დაპატიმრების შესახებ ბრძანება გასცა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების არაღიარებულმა სუბიექტმა. თავის გადაწყვეტილებაში საქმეზე Mozer (ციტირებული ზემოთ, §§136-141) სასამართლომ ჩამოაყალიბა პრეცედენტული სამართლით დადგენილი ზოგადი პრინციპები არაღიარებული სუბიექტების მიერ მიღებული აქტების კანონიერებასთან დაკავშირებით.

423. ზემოაღნიშნული ზოგადი პრინციპების გათვალისწინებით, როგორც ეს დადგენილია მის პრეცედენტულ სამართალში, სასამართლო მიიჩნევს, რომ უპირველესი საზრუნავი ყოველთვის უნდა იყოს კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების ეფექტური დაცვა ყველა ხელშემკვრელი მხარის ტერიტორიაზე, იმის მიუხედავად, ამ ტერიტორიის ნაწილი არის თუ არა სხვა ხელშემკვრელი მხარის ფაქტობრივი კონტროლის ქვეშ. შესაბამისად, კონვენციის შეზღუდული მიზნებისთვის, მას არ შეუძლია ავტომატურად უკანონოდ მიიჩნიოს ის გადაწყვეტილებები, რომლებიც მიიღეს არაღიარებული სუბიექტის სამართალდამცავმა ორგანოებმა და სასამართლოებმა მხოლოდ ამ უკანასკნელის უკანონო ხასიათისა და იმ ფაქტის გამო, რომ ის არ არის საერთაშორისოდ აღიარებული (შეადარეთ, საქმეს Mozer , ციტირებული ზემოთ, §142).

424. ამ მოტივით, სასამართლო თავის პრეცედენტულ სამართალში დადგენილად მიიჩნევს, რომ არაღიარებული სუბიექტების სასამართლოების, მათ შორის, მათი სისხლის სამართლის სასამართლოების მიერ მიღებული განჩინებები, კონვენციის მიზნებისთვის, „კანონიერად“ შეიძლება ჩაითვალოს მხოლოდ იმ პირობით, თუ ისინი დააკმაყოფილებენ გარკვეულ პირობებს (იხილეთ, ზემოთ, საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, §460). ეს არ ნიშნავს, რომ ხდება ამ სუბიექტის დამოუკიდებლობის ამბიციების რაიმე სახით აღიარება (იხილეთ, სათანადო ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Cyprus v. Turkey, ციტირებული ზემოთ, §92).

425. უბრუნდება რა წინამდებარე საჩივრებს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ არცერთ მხარეს მისთვის არ მიუწოდებია ინფორმაცია შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის იმ კონკრეტული დებულებების შესახებ, რომლებიც წარმოადგენდა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ პირველი და მესამე მომჩივნის დაკავებისა და დაპატიმრების სამართლებრივ საფუძველს. თუმცა, თუ ვივარაუდებთ, რომ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებისა და სასამართლოების ქმედებები შეესაბამებოდა გასაჩივრებული ფაქტების დროს აფხაზეთის ტერიტორიაზე მოქმედ ადგილობრივ კანონმდებლობას, ეს ქმედებები, კონვენციის მიზნებისათვის, პრინციპში, უნდა ჩაითვალოს შიდასახელმწიფოებრივ კანონმდებლობაში კანონიერი საფუძვლის მქონე ქმედებებად. აღნიშნულის გათვალისწინებით, სასამართლოსთვის არ მიუწოდებიათ ინფორმაცია, რომელიც მას საშუალებას მისცემდა დაედგინა, შეესაბამებოდა თუ არა მომჩივნების მიმართ გამოყენებული სამართლებრივი დებულებები კონვენციის მე-5 მუხლის მოთხოვნებს. გარდა ამისა, სასამართლო აღნიშნავს აფხაზეთის სამართლებრივ და სასამართლო სისტემასთან დაკავშირებული ინფორმაციის ოფიციალური წყაროების სიმწირეს; ეს ის ფაქტია, რომელიც ართულებს მოქმედი კანონების შესახებ მკაფიო წარმოდგენის შექმნას. შესაბამისად, სასამართლოს არ შეუძლია გადაამოწმოს, აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოები და სასამართლოები და მათ მიერ განხორციელებული პრაქტიკა აკმაყოფილებენ თუ არა ზემოაღნიშნულ მოთხოვნებს.

426. ასევე არ არსებობს იმის ვარაუდის საფუძველი, რომ არსებობს სისტემა, რომელიც ასახავს კონვენციასთან თავსებად სასამართლო ტრადიციას რეგიონში, რაც მსგავსია საქართველოს დანარჩენი ნაწილის სისტემისა (შეადარეთ და დაუპირისპირეთ ჩრდილოეთ კვიპროსში არსებულ მდგომარეობას, მითითებული საქმეში Cyprus v. Turkey, ციტირებული ზემოთ, §§231 და 237). ქართული და დე ფაქტო აფხაზური სასამართლო სისტემები გაიყო 1990-იანი წლების დასაწყისში მანამ, სანამ 1999 წელს საქართველო ევროპის საბჭოს წევრი გახდებოდა. გარდა ამისა, საქართველო ევროპის საბჭოს წევრი სახელმწიფო გახდა მას შემდეგ, რაც საპარლამენტო ასამბლეამ დაადგინა, რომ საქართველომ მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწია ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის დაცვაზე დამყარებული პლურალისტური საზოგადოების შექმნაში, რომ მას შეეძლო და სურდა, ევროპის საბჭოს წესდების მე-4 მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში, გაეგრძელებინა მიმდინარე დემოკრატიული რეფორმები, რათა ქვეყნის მთელი კანონმდებლობა და პრაქტიკა შესაბამისობაში მოეყვანა ევროპის საბჭოს პრინციპებთან და სტანდარტებთან (იხილეთ, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის მოსაზრება No209 (1999) საქართველოს მიერ ევროსაბჭოში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით განაცხადის შესახებ). ამ კონტექსტში, საქართველომ იკისრა რამდენიმე კონკრეტული ვალდებულება, რომელთა შესრულების მონიტორინგსაც მუდმივად ახორციელებდა წევრი სახელმწიფოების მიერ მოვალეობებისა და ვალდებულებების დაცვაზე პასუხისმგებელი ასამბლეის კომიტეტი. ასეთი ანალიზი ან მონიტორინგი არ განხორციელებულა აფხაზეთის დე ფაქტო სამართლებრივ სისტემასთან მიმართებით, რომელიც, ამ მიზეზით, არასოდეს ყოფილა იმ სისტემის შემადგენელი ნაწილი, რომელიც ასახავდა კონვენციის პრინციპებთან თავსებად სასამართლო ტრადიციას, 1990-იანი წლების დასაწყისში ცალკე სასამართლო სისტემებად გაყოფამდე (იხილეთ, საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, §148).

427. ზემოაღნიშნული მოსაზრებები საკმარის საფუძველს აძლევს სასამართლოს დაასკვნას, რომ დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს და სასამართლოებს არ შეეძლოთ მომჩივნების „კანონიერი დაკავების ან დაპატიმრების“ ბრძანების გაცემა, კონვენციის მუხლის 5 §1(c) და 5 § 1(a) მნიშვნელობის ფარგლებში. შესაბამისად, ორივე მომჩივნის დაკავება და დაპატიმრება იყო უკანონო ამ დებულების მიზნებისათვის.

428. შესაბამისად, დაირღვა კონვენციის მუხლი 5 §1(a) და (c).

 

3. მოპასუხე სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა

429. სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს არსებითი განსხვავება თითოეული მოპასუხე სახელმწიფოს კონვენციით გათვალისწინებულ პასუხისმგებლობებს შორის, წინამდებარე საქმეში წარმოდგენილ სხვადასხვა საჩივართან დაკავშირებით (შეადარეთ, საქმეს Mozer, ციტირებული ზემოთ, §183). გარდა ამისა, სასამართლო ადგენს, რომ აფხაზეთის სამართლებრივი და სასამართლო სისტემის მდგომარეობა, როგორც ის აღწერილია ზემოთ მოცემულ პარაგრაფში 426 , არ შეიძლება მიეწეროს საქართველოს. შესაბამისად, კონვენციის მე-3 მუხლის მიხედვით შეტანილ საჩივართან დაკავშირებით წარდგენილი მიზეზების გამო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 399 - 409), სასამართლო ადგენს, რომ საქართველოს არ დაურღვევია კონვენციის მუხლი 5 §1 (a) და (c). მეორე მხრივ, ზემოთ, პარაგრაფში 411 მოყვანილი მიზეზების გამო, სასამართლო ადგენს, რომ რუსეთის ფედერაციამ დაარღვია კონვენციის მუხლი 5 §1 (a) და (c).

 

VI.  კონვენციის მე-5 მუხლის  §§3 და 4 სავარაუდო დარღვევა

430. მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ რადგან ისინი ვერ წარადგინეს მოსამართლის ან კანონის მიხედვით სასამართლო ძალაუფლების განხორციელების უფლების მქონე სხვა პირის წინაშე და რადგან მათ არ მიეცათ გონივრულ ვადაში სასამართლო განხილვის უფლება, ან იმის გამო, ვერ ისინი გაათავისუფლეს გონივრულ ვადაში, მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული მათი უფლებები დაარღვიეს როგორც საქართველომ, ისე რუსეთმა. გარდა ამისა, ისინი ჩიოდნენ, რომ მათ უარი ეთქვათ იმ სამართალწარმოების დაწყების შესაძლებლობაზე, რომლის შედეგადაც მათი დაპატიმრების კანონიერების შესახებ გადაწყვეტილება შეიძლება სწრაფად მიეღო შესაბამის სასამართლოს, რითაც ასევე დაირღვა მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტით გათვალისწინებული მათი უფლებები.

431. კონვენციის მე-5 მუხლის მე-3 და მე-4 პუნქტები იკითხება შემდეგი სახით:

„3. ამ მუხლის 1-ლი (c) პუნქტით გათვალისწინებულ დებულებათა შესაბამისად დაკავებული თუ დაპატიმრებული პირი დაუყოვნებლივ წარედგინება მოსამართლეს ან სასამართლო ხელისუფლების განსახორციელებლად კანონით უფლებამოსილ სხვა მოხელეს და იგი აღჭურვილია უფლებით, მისი საქმე განიხილოს სასამართლომ გონივრულ ვადაში ან გათავისუფლდეს საქმის განხილვის განმავლობაში. ასეთი გათავისუფლება შეიძლება პირობადებული იყოს სასამართლოში მისი გამოცხადების რაიმე გარანტიით.

4. ყველას, ვისაც დაკავებით ან დაპატიმრებით აღეკვეთა თავისუფლება, აქვს უფლება, მიმართოს სასამართლოს, რომელიც დაუყოვნებლივ განიხილავს მისი დაპატიმრების საკითხს და ბრძანებს მის გათავისუფლებას, თუ ეს დაპატიმრება უკანონოა.“.

432. საქართველოს მთავრობას ამ საჩივართან დაკავშირებით არ წარმოუდგენია რაიმე კონკრეტული არგუმენტი.

433. რუსეთის მთავრობას ამ საჩივართან დაკავშირებით არ წარმოუდგენია რაიმე კონკრეტული არგუმენტი.

434. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს საჩივარი არ არის აშკარად დაუსაბუთებელი კონვენციის მუხლის 35 §3 (a) მნიშვნელობის ფარგლებში. გარდა ამისა, ის აღნიშნავს, რომ ის არ არის მიუღებელი რაიმე სხვა საფუძვლით. ამიტომ, ის უნდა გამოცხადდეს მისაღებად. თუმცა, იმ მიზეზების გათვალისწინებით, რის საფუძველზეც დადგინდა, რომ მომჩივნების პატიმრობა იყო უკანონო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 425-427), სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არის აუცილებელი მუხლით 35 § 3 (a) გათვალისწინებული საჩივრების ცალკე განხილვა.

 

VII.  კონვენციის მე-6 მუხლის §§1 და 3 სავარაუდო დარღვევა

A.   მხარეთა წარდგინებები

435. მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ კანონის მიხედვით შექმნილი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი ტრიბუნალის მიერ გონივრულ ვადაში მათთვის სამართლიანი და საჯარო განხილვის უზრუნველყოფა ვერ მოხერხდა, რითაც დაირღვა მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტი. გარდა ამისა, ისინი ჩიოდნენ მუხლის 6 §3 (c) საფუძველზე, რომ მათ არ მიეცათ საკუთარი თავის დაცვის ან მათ მიერ არჩეულ იურიდიულ დახმარებაზე წვდომის უფლება. კონვენციის მე-6 მუხლის შესაბამისი ნაწილები იკითხება შემდეგი სახით:

„1. ყოველი ადამიანი, მისი სამოქალაქო ხასიათის უფლებებისა და მოვალეობების... გამორკვევისას, აღჭურვილია გონივრულ ვადაში ... სამართლიანი... განხილვის უფლებით ... სასამართლოს მიერ...“

3. ყოველ ბრალდებულს აქვს, სულ მცირე, შემდეგი უფლებები:

...

დაიცვას თავი პირადად ან მის მიერ არჩეული დამცველის მეშვეობით ან, თუ მას არ გააჩნია საკმარისი საშუალება იურიდიული მომსახურების ასანაზღაურებლად, უფასოდ ისარგებლოს ასეთი მომსახურებით ხაზინის ხარჯზე, როდესაც ამას მოითხოვს მართლმსაჯულების ინტერესები;“

436. საქართველოს მთავრობას ამ საჩივართან დაკავშირებით არ წარმოუდგენია რაიმე კონკრეტული არგუმენტი. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ პირველ მომჩივანს არ წარმოუდგენია რაიმე მტკიცებულება მის იმ საჩივართან დაკავშირებით, რომ მის წინააღმდეგ პროცესი დახურულ კარს მიღმა ჩატარდა. მისი დამნაშავედ ცნობის გადაწყვეტილებაში ასეთი ინფორმაცია არ ყოფილა.

 

B.   სასამართლოს შეფასება

437. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს საჩივარი არ არის აშკარად დაუსაბუთებელი კონვენციის მუხლის 35 §3 (a) მნიშვნელობის ფარგლებში. გარდა ამისა, ის აღნიშნავს, რომ ის არ არის მიუღებელი რაიმე სხვა საფუძვლით. ამიტომ, ის უნდა გამოცხადდეს მისაღებად.

438. ვინაიდან, მომჩივნები ჩიოდნენ კონვენციის მე-6 მუხლის მე-3(c) პუნქტის დარღვევაზე, სასამართლო აღნიშნავს, რომ ამ დებულებების მოთხოვნები უნდა ჩაითვალოს სამართლიანი სასამართლოს იმ უფლების ცალკეული ასპექტებად, რომელიც გარანტირებულია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ლი პუნქტით. ამიტომ, სასამართლო ერთად განიხილავს მომჩივნების საჩივრებს ამ დებულებების შესაბამისად (იხილეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმეKornev and Karpenko v. Ukraine, no. 17444/04, §63, 21 ოქტომბერი, 2010).

439. სასამართლო იმეორებს, რომ გარკვეულ გარემოებებში სასამართლო, რომელიც მიეკუთვნება საერთაშორისო სამართლით არაღიარებული სუბიექტის სასამართლო სისტემას, შეიძლება ჩაითვალოს „კანონის საფუძველზე შექმნილ ტრიბუნალად“ იმ პირობით, თუ იგი წარმოადგენს „კონსტიტუციურ და სამართლებრივ საფუძველზე“ მოქმედი სასამართლო სისტემის შემადგენელ ნაწილს, რომელიც ასახავს კონვენციასთან თავსებად სასამართლო ტრადიციას, რათა პირებს საშუალება მიეცეთ, ისარგებლონ კონვენციით გარანტირებული უფლებებით (იხილეთ, ზემოთ, საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 460).

440. ზემოთ მოცემულ პარაგრაფებში 425 - 427 მოყვანილ ანალიზზე დაყრდნობით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ დე ფაქტო აფხაზეთის სასამართლოები ვერ კვალიფიცირდებიან, როგორც “კანონის საფუძველზე შექმნილი ტრიბუნალი” კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის მიზნებისთვის (შეადარეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმე Vardanean v. the Republic of Moldova and Russia, no. 22200/10, § 39, 30 მაისი, 2017 და საქმე Apcov v. the Republic of Moldova and Russia, no. 13463/07, § 57, 30 მაისი, 2017; ასევე, შეადარეთ საქმეს Protopapa v. Turkey, no. 16084/90, § 84, 24 თებერვალი, 2009). აქედან გამომდინარე, სასამართლო ადგენს, რომ დაირღვა კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტი კონვენციის მე-6 მუხლის მე-3(c) პუნქტთან ერთად. კერძოდ, იგი მიიჩნევს, რომ პირველ და მესამე მომჩივანს არ უსარგებლია კანონის საფუძველზე შექმნილი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი ტრიბუნალის მიერ სამართლიანი მოსმენის უფლებით. გარდა ამისა, მის წინაშე წარდგენილ ინფორმაციაზე (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 40 , 45 , 49 , 57 , 87 , 99 , 224 , 233 , 234 და 348) დაყრდნობით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ შეიძლება ითქვას, რომ მომჩივნებს მიეცათ რეალური შესაძლებლობა, მოეხდინათ თავისი დაცვის ორგანიზება და ეფექტურად ესარგებლათ ადვოკატის დახმარებით მთელი პროცესის განმავლობაში, როგორც მოითხოვება კონვენციის მე-6 მუხლის მე-3(c) პუნქტი (იხილეთ, ამ ბოლო პუნქტზე, საქმეები Ibrahim and Others v. the United Kingdom [GC], nos. 50541/08 და 3 სხვა, § 255, 13 სექტემბერი, 2016).

 

C. მოპასუხე სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა

441. როგორც ზემოთ, პარაგრაფში 429 არის ნათქვამი, სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს არსებითი განსხვავება თითოეული მოპასუხე სახელმწიფოს კონვენციით გათვალისწინებული პასუხისმგებლობის ხასიათში, წინამდებარე საქმეში არსებულ სხვადასხვა საჩივართან დაკავშირებით. გარდა ამისა, სასამართლო იმეორებს ზემოთ, პარაგრაფში 429 მოცემულ თავის დასკვნებს იმის შესახებ, რომ სიტუაცია აფხაზეთის სამართლებრივ და სასამართლო სისტემასთან დაკავშირებით, როგორც ზემოთ, პარაგრაფში 426 არის აღწერილი, არ შეიძლება მიეკუთვნოს საქართველოს. შესაბამისად, კონვენციის მე-3 მუხლის მიხედვით გაკეთებულ საჩივართან დაკავშირებული მიზეზების გამო (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 399 - 409 ), სასამართლო ადგენს, რომ საქართველოს არ დაურღვევია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტი და მე-6 მუხლის მე-3(c) პუნქტი. ზემოთ, პარაგრაფში 411 მოცემული მიზეზების გამო, სასამართლო ადგენს, რომ რუსეთის ფედერაციამ დაარღვია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტი და მე-6 მუხლის მე-3(c) პუნქტი.

 

VIII.  კონვენციის სხვა სავარაუდო დარღვევები

442. გარდა ამისა, მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ მათ მიმართ დაირღვა კონვენციის მე-7 ოქმის მე-2 მუხლი იმის გამო, რომ ვერ იქნა უზრუნველყოფილი მაღალი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მათი დამნაშავედ ცნობის და სასჯელების ხელახლა განხილვის უფლება. ისინი ასევე ჩიოდნენ კონვენციის მე-13 მუხლის დარღვევის გამო. მესამე მომჩივანი ჩიოდა, რომ დაირღვა კონვენციის მე-8 მუხლით გათვალისწინებული მისი პირადი და ოჯახური ცხოვრების დაცულობის უფლება.

443. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს საჩივრები უკავშირდება ზემოთ განხილულ საჩივრებს და, შესაბამისად, ისინი უნდა გამოცხადდეს მისაღებად. ამის მიუხედავად, თავისი ზემოაღნიშნული დასკვნების გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არის აუცილებელი მათი ცალკე განხილვა. სასამართლო დამატებით ადგენს, რომ ამ საქმეში აუცილებელი არ არის მესამე მომჩივნის მიმართ, მე-8 მუხლთან დაკავშირებით რუსეთის მთავრობის შედავების განხილვა.

 

IX.   კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება

 

444. კონვენციის 41-ე მუხლში ვკითხულობთ:

„თუ სასამართლო დაასკვნის, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.“.

445. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მან რუსეთი მიიჩნია პასუხისმგებლად წინამდებარე საქმეში კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევაზე. შესაბამისად, სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მომჩივნების პრეტენზიებს ის განიხილავს რუსეთთან მიმართებით. ვინაიდან, მან ვერ დაადგინა საქართველოს მიერ კონვენციით გათვალისწინებული რომელიმე დებულების დარღვევა, ის არ განიხილავს სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ პრეტენზიებს საქართველოსთან მიმართებით.

 

A.   ზიანი

446. პირველმა და მესამე მომჩივნებმა არ მოითხოვეს რაიმე მატერიალური ზიანის ანაზღაურება. მათი საქმეების სიმძიმის, მათი უკიდურესი მოწყვლადობის, მათ მიმართ უხეში მოპყრობის და კონვენციით გათვალისწინებული მათი უფლებების დარღვევების ხანგრძლივობის გათვალისწინებით, პირველმა მომჩივანმა, საერთო ჯამში, მოითხოვა 250,000 ევრო (EUR), ხოლო მესამე მომჩივანმა, საერთო ჯამში, მოითხოვა 180,000 ევრო (EUR) მორალური ზიანის ანაზღაურებისთვის. მომჩივნებმა განაცხადეს, რომ თუ სასამართლო დაადგენდა ერთი მთავრობის წინააღმდეგ მომჩივნების საქმეების მიუღებლობას, ისინი მოითხოვდნენ მეორე მთავრობის მიმართ არსებული ზემოაღნიშნული მორალური ზიანის სრული ოდენობის ანაზღაურებას.

447. რუსეთის მთავრობის არგუმენტით, პირველი და მესამე მომჩივნების მოთხოვნები მორალური‑ ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით იყო გადაჭარბებული და მისი გადახდის ვალდებულება მას არ ეკისრებოდა, რადგან მათი უფლებები არ დარღვეულა.

448. ზემოაღნიშნული დარღვევებისა და მათი სიმძიმის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ პირველ და მესამე მომჩივნებს უდავოდ მიადგათ მორალური ზიანი, რაც არ შეიძლება გამოსწორდეს მხოლოდ დარღვევის ფაქტის დადგენით. შესაბამისად, კონვენციით გათვალისწინებული იმ უფლებების დარღვევის სიმძიმის გათვალისწინებით, რომელთა დაზარალებულ მხარეებსაც წარმოადგენდნენ მომჩივნები, სამართლიანობის საფუძველზე გადაწყვეტილების მიღების გათვალისწინებით, როგორც ამას მოითხოვს კონვენციის 41-ე მუხლი, სასამართლო, პირველ და მესამე მომჩივანს, თითოეულს, აკუთვნებს 35,000 ევროს (EUR) მორალური ზიანისთვის, რომელსაც ემატება ნებისმიერი გადასახადი, რაც შესაძლოა დაერიცხოს ამ თანხას (იხილეთ, საქმე El-Masri, ციტირებული ზემოთ, § 270 და საქმე Gutsanovi v. Bulgaria, no. 34529/10, § 240, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2013 (ამონარიდები)), რომლებიც უნდა გადაიხადოს რუსეთის ფედერაციამ.

 

B.   ხარჯები და დანახარჯები

449. პირველმა მომჩივანმა მოითხოვა 29,250 ევრო (EUR) საქართველოში გაწეული ხარჯებისა და დანახარჯებისთვის, რომელიც მოიცავდა შემდეგს: 27,250 ევრო (EUR) ბ-ნი პ. ბერიას, ქ-ნი ნ. კაციტაძის, ბ-ნი ვ. ვახტანგიძის და ბ-ნი გ. მირცხულავას მიერ სასამართლოს წინაშე, 2004-2017 წლებში ერთობლივად გაწეული ხარჯებისთვის, 50 ევროს (EUR) საათობრივი განაკვეთით; 1,800 ევრო (EUR) საჩივრის და თანდართული დოკუმენტების თარგმნის ხარჯებისთვის; და 200 ევრო (EUR) საფოსტო ხარჯებისთვის. მან, ზემოაღნიშნული თანხიდან, 19,000 ევრო (EUR) მოითხოვა რუსეთის ფედერაციის მთავრობისგან.

450. მესამე მომჩივანმა მოითხოვა 8,460 ევრო (EUR) საქართველოში გაწეული ხარჯებისა და დანახარჯებისთვის, რომელიც მოიცავდა შემდეგს: 7,100 ევრო (EUR) ბ-ნი პ. ბერიას, ქ-ნი ნ. კაციტაძის და ბ-ნი გ. მირცხულავას მიერ, 2004-2017 წლებში სასამართლოს წინაშე ერთობლივად გაწეული ხარჯებისთვის; 1,360 ევრო (EUR) საჩივრის და სხვა შესაბამისი დოკუმენტების თარგმნის ხარჯებისთვის. მან, ზემოაღნიშნული თანხიდან, 6,000 ევრო (EUR) მოითხოვა რუსეთის ფედერაციის მთავრობისგან.

451. პირველმა და მესამე მომჩივნებმა მოითხოვეს შემდეგი თანხები ლონდონში გაწეული ხარჯებისა და დანახარჯების ანაზღაურებისთვის: 22,387.50 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი (GBP) EHRAC-ში მოღვაწე ბ-ნი ფილიპ ლიჩისა და ბ-ნი ჯარლათ კლიფორდის მიერ გაწეული ერთობლივი იურიდიული მომსახურებისთვის, საათობრივი განაკვეთით 150 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი (GBP); 553,94 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი (GBP) ადმინისტრაციული ხარჯებისთვის; 296,45 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი (GBP), 8,24 ევრო (EUR) და 468 აშშ დოლარი (USD) თარგმანთან დაკავშირებული ხარჯებისთვის. გარდა ამისა, მომჩივნებმა მოითხოვეს 6,300 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი (GBP) სასამართლოს წინაშე საქმისწარმოებისას გაღებული ხარჯებისთვის, იურიდიული მომსახურების საათობრივი განაკვეთის, 150 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგის (GBP) გათვალისწინებით, ბ-ნი ჯარლათ კლიფორდის მიერ მხოლოდ რუსეთის წინააღმდეგ წარდგინების მომზადებისთვის და 60 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი (GBP) ლონდონის ოფისის ადმინისტრაციული ხარჯებისთვის.

452. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნებმა ვერ წარმოადგინეს ჯარლათ კლიფორდთან გაფორმებული ხელშეკრულების ასლი იურიდიული მომსახურების ხარჯებთან დაკავშირებით და ამიტომ, ვერ დაამტკიცებდნენ, რომ ამასთან დაკავშირებით ნამდვილად იქნა გადახდილი 6,300 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი (GBP). გარდა ამისა, მომჩივნების პრეტენზიები იურიდიული მომსახურების ხარჯებთან და დანახარჯებთან დაკავშირებით არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო. ლონდონის ოფისში თარგმანისთვის, 60 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგის (GBP) მოთხოვნასთან დაკავშირებით არანაირი მტკიცებულება არ იქნა წარმოდგენილი. სასამართლოს რომ მოეხდინა ხარჯებისა და დანახარჯებისთვის თანხის დაკისრება, ეს უნდა განხორციელებულიყო გონივრულად და პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით.

453. სასამართლოს დამკვიდრებული პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, მომჩივანს უფლება აქვს მიიღოს ხარჯების და დანახარჯების ანაზღაურება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დადასტურდა, რომ ეს იყო რეალური და აუცილებელი ხარჯები და დანახარჯები და თუ ისინი იყო გონივრული ოდენობით (იხილეთ, საქმე Buzadji v. the Republic of Moldova[GC],no. 23755/07, § 130, 5 ივლისი 2016). წარმომადგენლისთვის საფასურის გადახდის ვალდებულება რეალურად წარმოიქმნება, თუ მომჩივანმა ისინი გადაიხადა ან თუ მომჩივანი პასუხისმგებელია მათ გადახდაზე (იხილეთ, საქმე Luedicke, Belkacem and Koç v. Germany (მუხლი 50), 10 მარტი, 1980, §15, სერია A no.36 და საქმე Airey v. Ireland (მუხლი 50), 6 თებერვალი, 1981, §13, სერია A, საქმე 41). შესაბამისად, იმ წარმომადგენლის საფასურის დაკისრება, რომელმაც მომსახურება გაწია უსასყიდლოდ, რეალურად არ ხდება (იხილეთ, საქმე McCann and Others v. the United Kingdom, 27 სექტემბერი, 1995, § 221, სერია A no. 324). საპირისპირო მდგომარეობაა იმ წარმომადგენლისთვის გადასახდელ საფასურებთან დაკავშირებით, რომელმაც, უარყოფის გარეშე, უბრალოდ არ მიიღო ზომები მათ გადასახდელად ან ისინი გადაავადა (იხილეთ, საქმე X v. the United Kingdom (მუხლი 50), 18 ოქტომბერი, 1982, § 24, სერია A no.55 და საქმე Pakelli v. Germany, 25 აპრილი, 1983, § 47, სერია A no. 64). პირობითი ჰონორარის შესახებ შეთანხმების შესაბამისად, წარმომადგენლისთვის გადასახდელი საფასური რეალურად წარმოიქმნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს შეთახმება ექვემდებარება აღსრულებას შესაბამის იურისდიქციაში (იხილეთ, საქმე Dudgeon v. the United Kingdom (მუხლი 50), 24 თებერვალი, 1983, § 22, სერია A no.59; საქმეPshenichnyy v. Russia, no. 30422/03, §38, 14 თებერვალი, 2008; საქმე Saghatelyan v. Armenia, no. 7984/06, §62, 20 ოქტომბერი, 2015 და Ivanova and Cherkezov v. Bulgaria, no. 46577/15, §89, 21 აპრილი, 2016).

454. წინამდებარე საქმეში სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველმა და მესამე მომჩივნებმა წარადგინეს პირობითი ჰონორარის შესახებ შეთანხმებები მხოლოდ თავის ქართველ წარმომადგენლებთან. რაც შეეხება მათ ბრიტანელ წარმომადგენლებს, მომჩივნებმა წარადგინეს დროის აღრიცხვის ოქმები სახელწოდებით „ადვოკატთან და საქმის განსახილველად მომზადებასთან დაკავშირებული გადასახდელები“, რომელშიც დეტალურად იყო აღწერილი ბ-ნი ჯარლათ კლიფორდისა და ბ-ნი ფილიპ ლიჩის მიერ საქმეზე დახარჯული საათების რაოდენობა. თუმცა, მომჩივნებსა და მათ ბრიტანელ წარმომადგენლებს შორის გაფორმებული არანაირი ხელშეკრულება არ იქნა წარმოდგენილი. ზემოაღნიშნულ აღრიცხვის ოქმებში არ იყო მითითება მათსა და მომჩივნებს შორის ანგარიშსწორებასთან დაკავშირებულ შეთანხმებაზე. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სასამართლო ადგენს, რომ მხოლოდ მომჩივნების მიერ წარდგენილი დოკუმენტები ადასტურებენ, რომ მათ ეკისრებათ კანონიერი ვალდებულება, გადაიხადონ მათი ქართველი წარმომადგენლების მიერ რუსეთთან მიმართებით დაკისრებული საფასური. მომჩივნების ბრიტანელი წარმომადგენლების მიერ მოთხოვნილ საფასურთან დაკავშირებით ასეთი დოკუმენტების არარსებობის პირობებში, სასამართლოს არ შეუძლია შეაფასოს უშუალოდ ზემოთ მოცემულ პარაგრაფში აღნიშნული საკითხები. შესაბამისად, ის ვერ პოულობს საფუძველს იმის დაშვებისთვის, რომ მომჩივნების მიერ მოთხოვნილი ხარჯები და დანახარჯები მათი ბრიტანელი წარმომადგენლების რეალურად იქნა გაღებული.

455. მის ხელთ არსებული დოკუმენტებისა და ზემოაღნიშნული კრიტერიუმების და სასამართლოს მიერ მომჩივნებისთვის გაწეული იურიდიული დახმარების გათვალისწინებით, სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, მომჩივნებს ერთობლივად მიაკუთვნოს თანხა 23,300 ევროს (EUR) ოდენობით ყველა კატეგორიის ხარჯების დასაფარად, რომელიც უნდა გადაიხადოს რუსეთის ფედერაციამ.

 

C.   საურავი

456. სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ საურავის განაკვეთი განისაზღვროს ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრული სასესხო განაკვეთით, რომელსაც უნდა დაემატოს სამი პროცენტული პუნქტი.

 

ამ მოტივით, სასამართლო ერთსულოვნად

1.  ადგენს, რომ მას აქვს იურისდიქცია განიხილოს მომჩივნების საჩივრები, რამდენადაც ისინი ეხება იმ ფაქტებს, რომლებიც მოხდა 2022 წლის 16 სექტემბრამდე;

2. იღებს გადაწყვეტილებას საჩივრების გაერთიანების შესახებ;

3. იზიარებს რუსეთის მთავრობის შედავებას მე-8 მუხლის მიხედვით მესამე მომჩივნის საჩივრის მისაღებობასთან დაკავშირებით, ამ საჩივრის არსებით მხარესთან მიმართებით;

4.  აცხადებს პირველი და მესამე მომჩივნების მიერ მე-3 მუხლის, მე-5 მუხლის 1 (a)(c) და მე-3 და მე-4 პუნქტების, მე-6 მუხლის 1-ელი და მე-3(c) პუნქტების, მე-13 მუხლის და კონვენციის მე-7 ოქმის მე-2 მუხლის მიხედვით, ასევე მე-8 მუხლის მიხედვით მესამე მომჩივნის მიერ შეტანილ საჩივრებს მისაღებად, ხოლო საჩივარს დანარჩენ ნაწილში აცხადებს მიუღებლად;

5. ადგენს, რომ რუსეთის ფედერაციამ პირველი და მესამე მომჩივნების მიმართ დაარღვია კონვენციის მე-3 მუხლი, რომელიც არ დაარღვია საქართველომ;

6. ადგენს, რომ რუსეთის ფედერაციამ პირველი და მესამე მომჩივნების მიმართ დაარღვია კონვენციის მე-5 მუხლის 1(a)(c) პუნქტი, რომლებიც არ დაარღვია საქართველომ;

7.  ადგენს, რომ რუსეთის ფედერაციამ პირველი და მესამე მომჩივნების მიმართ დაარღვია მე-6 მუხლის 1-ელი და მე-3(c) პუნქტები, რომლებიც არ დაარღვია საქართველომ;

8. ადგენს, რომ არ არის საჭირო დარჩენილი საჩივრების განხილვა და რომ არ არის აუცილებელი მესამე მომჩივნის მიმართ მე-8 მუხლთან დაკავშირებით რუსეთის მთავრობის შედავების განხილვა;

9.  ადგენს,

(a) რომ რუსეთის ფედერაციამ მომჩივნებს, იმ თარიღიდან სამი თვის ვადაში, როდესაც გადაწყვეტილება ხდება საბოლოო კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, უნდა გადაუხადოს შემდეგი თანხები:

(i) 35,000 (ოცდათხუთმეტი ათასი) ევრო (EUR) პირველ და მესამე მომჩივანს, თითოეულს, ნებისმიერ იმ გადასახადთან ერთად, რაც შესაძლოა დაეკისროს მომჩივნებს მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით;

(ii) 23,300 (ოცდასამი ათას სამასი) ევრო (EUR) პირველ და მესამე მომჩივანს ერთად; ნებისმიერ იმ გადასახადთან ერთად, რაც შესაძლოა დაეკისროს მომჩივნებს მათი ქართველი წარმომადგენლების მიერ გაწეულ ხარჯებსა და დანახარჯებთან დაკავშირებით;

(b) რომ ზემოთ აღნიშნული სამთვიანი ვადის ამოწურვიდან გადახდის განხორციელებამდე, ზემოხსენებულ გადასახდელ თანხას დაერიცხება მარტივი პროცენტი იმ განაკვეთით, რომელიც შეესაბამება საჯარიმო პერიოდში მოქმედ ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრულ სასესხო განაკვეთს, რომელსაც დაემატება სამი პროცენტული პუნქტი;

10.   არ აკმაყოფილებს მომჩივნების სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნას დანარჩენ ნაწილში.

შესრულებულია ინგლისურ ენაზე და მხარეებს წერილობით ეცნობათ 2023 წლის 7 მარტს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.

 

ჰასან ბაკირჯი                                                         არნფინ ბარდსენი
განმწესრიგებელი                                                     თავმჯდომარე